Eusebius, The Church History in Sinhala, book 4. Translated with permission from Paul L. Meier, Eusebius, The Church History: A New Translation with Commentary, 1999. Sinhala translation is Public Domain.
සිව්වන වන පොත: බිෂොප්වරු, ලේඛන සහ වේදසාක්ෂිකයින්
ට්රාජන් සිට මාකස් අවුරේලියස් දක්වා
1. ට්රාජන්ගේ පාලන සමයේ දොළොස්වන අවුරුද්දේදී පමණ ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවේ රදගුරු [සර්ඩෝ] මේ ජීවිතයෙන් සමුගත්තේය. ඔහුට පසුව ප්රිමස් රදගුරු බවට පත් විය. ඔහු ප්රේරිතයන්ගෙන් පසුව හතරවැනියා විය. මේ අතර, රෝමයේදී, එවරස්ටස් ඔහුගේ අටවන වසර සම්පූර්ණ කළේය. එවිට ඇලෙක්සැන්ඩර් රදගුරු පදවියට පත් විය. ඔහු පේදුරු සහ පාවුල්ට පසුව පස්වන අනුප්රාප්තිකයා විය.
යුදෙව් කැරලි
2. අපගේ ගැලවුම්කරුවාගේ ඉගැන්වීම් සහ සභාව දිනෙන් දින සමෘද්ධිමත් වෙමින් වර්ධනය වෙමින් තිබියදී, යුදෙව්වන්ගේ ඛේදවාචකය එහි උච්චතම අවස්ථාවට ළඟා විය. අධිරාජයාගේ දහඅටවන අවුරුද්දේ තවත් යුදෙව් කැරැල්ලක් ඇති වූ අතර එයින් ඔවුන්ගෙන් විශාල සංඛ්යාවක් විනාශ වූහ. ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවේ, ඊජිප්තුවේ සෙසු ප්රදේශවල සහ විශේෂයෙන් සිරේනියෙහි, ඔවුහු තමන්ගේ සෙසු ග්රීක පුරවැසියන්ට එරෙහිව කැරලි ගැසීමට ඉක්මන් වූහ. මීළඟ වසරේදී කැරැල්ල වැඩි කරමින්, ලූපස් මුළු ඊජිප්තුවේම ආණ්ඩුකාරයා ලෙස සිටියදී ඔවුහු පූර්ණ-පරිමාණයේ යුද්ධයක් ආරම්භ කළහ. පළමු ගැටුමේදී ඔවුන් ග්රීකයන් පරාජය කළ අතර, එහිදී ග්රීකවරු ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවට පලා ගොස්, එම නගරයේ යුදෙව්වන් අල්ලාගැනීම හෝ මරා දැමීම සිදු කළහ. යුදෙව්වන්ගේ උපකාරය අහිමි වුවද, සිරේනියෙහි යුදෙව්වෝ ඔවුන්ගේ නායක ලුකුවාස් යටතේ ඊජිප්තුවේ දිස්ත්රික්ක කොල්ලකෑම දිගටම කරගෙන ගියහ.
අධිරාජ්යයා මාර්සියස් ටර්බෝ යටතේ අශ්වාරෝහක හමුදා ඇතුළු මුහුදු සහ ගොඩබිම් හමුදා කණ්ඩායම් ඔවුන්ට එරෙහිව යැවීය. ඔහු ඔවුන්ට එරෙහිව නොනවතින යුද්ධයක් දියත් කළ අතර, බොහෝ සටන්වලදී යුදෙව්වන් විශාල සංඛ්යාවක් මරා දැමීය. එහිදී සිරේනියෙහි අය පමණක් නොව, ඔවුන්ගේ නායකයා වූ ලුකුවාස් පිටුපස පෙළ ගැසුණු ඊජිප්තුවේ සිට අය විශාල ගණනක් මරා දැමීය. මෙසපොතේමියාවේ යුදෙව්වන් එහි සිටින මිනිසුන්ටද පහර දෙනු ඇතැයි සැක කළ අධිරාජ්යයා ඔවුන් එම පළාතෙන් ඉවත් කරන ලෙස ලුසියස් ක්වීටස්ට නියෝග කළේය. ඔහු තම හමුදා සංවිධානය කරගෙන එහි සිටි යුදෙව්වන් බොහෝ සංඛ්යාවක් ඝාතනය කළේය.
එම හේතුව නිසා අධිරාජ්යයා ඔහු යුදෙයාවේ ආණ්ඩුකාරවරයා ලෙස පත් කළේය. එම කාලයේ ඉතිහාසය සම්බන්ධ විස්තර ලියා තිබෙන ග්රීක කතුවරුන්ද එම සිදුවීම් ඒ හා සමාන ලෙසම සටහන් කර ඇත.
හේඩ්රියන්, ක්වාඩ්රාටස් සහ ඇරිස්ටයිඩ්ස්
3. ට්රාජන් වසර දහනවයහමාරක් පාලනය කළ පසුව, ඒලියස් හේඩ්රියන් සිහසුනට පත් විය. ඔහුට ක්වාඩ්රාටස් අපගේ ඇදහිල්ල පිළිබඳ ලියා යැවීය. එයට හේතු වූයේ ඇතැම් දුෂ්ට අය අපගේ මිනිසුන් කරදරයට පත් කිරීමට උත්සාහ කළ බැවිනි. අපගේ බොහෝ සහෝදරයන් වෙත තවමත් මෙම ලේඛනයේ පිටපත් කර ඇත. මා වෙතද එහි පිටපතක් ඇත. එහ කතුවරයාගේ බුද්ධිය සහ අපෝස්තලික සම්ප්රදාය පිළිබඳ පැහැදිලි සාක්ෂියකි. පහත සඳහන් කොටසින් මුල් කාලය හෙළි කෙරෙයි:
අපගේ ගැලවුම්කරුවාණන් වහන්සේගේ ක්රියාවන් සැම විටම දැකීමට තිබිණි. මන්ද ඒවා සත්යය වූ නිසාය. සුවය ලැබූ අය හෝ මළවුන්ගෙන් නැඟිටුවන ලද අය හෝ ඔවුන් සුව කරන ලද විට හෝ මළවුන්ගෙන් නැගිටුවන ලද විට පමණක් දක්නට නොලැබුණු අතර, ඔවුහු නිරන්තරයෙන් දැකීමට එහි සිටියහ. අපගේ ගැලවුම්කරුවාණන් වහන්සේ අප අතර ජීවත්ව සිටින විට පමණක් නොව, උන් වහන්සේගේ මරණයෙන් පසුව කාලයකට පසුව පවා ඔවුන් දැකීමට හැකි විය. ඔවුන්ගෙන් ඇතැම් අය, ඇත්ත වශයෙන්ම, අපේම කාලය දක්වාම ජීවත් වූහ.
ඇදහිලිවන්ත මිනිසෙකු සහ අපගේ ආගමට නැඹුරු වූ අයෙකු වූ ඇරිස්ටයිඩ්ස්ද, ක්වාඩ්රාටස් මෙන්ම, හේඩ්රියන් වෙත ආමන්ත්රණය කරන ලද ඇදහිල්ල පිළිබඳ ප්රකාශයක් තබා ගොස් ඇත. බොහෝ අය වෙත අද දක්වා පවා ඔහුගේ කෘතිවල පිටපත්ද සංරක්ෂණය වී තිබේ.
රෝමයේ, ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවේ සහ යෙරුසලමේ බිෂොප්වරු
4. එම අධිරාජ්යයාගේ යුගයේම තුන්වන අවුරුද්දේදී, රෝමයේ රදගුරු ඇලෙක්සැන්ඩර් ඔහුගේ දේවසේවයේ දසවන වර්ෂය අවසන් වන විට මිය ගියේය. ඔහුගේ අනුප්රාප්තිකයා වූයේ සිස්ටස්ය. ඒ වසරේ පමණේදීම ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවේ රදගුරු පදවියෙහි ප්රිමියස්ට පසුව අනුප්රාප්තිකයා ලෙස ජස්ටස් පත් විය. ඔහු තමාගේ පාලනයේ දොළොස්වන වසරේදී මිය ගියේය.
5. යෙරුසලමේ රදගුරුවරුන්ගේ පාලන කාලයන් සම්බන්ධ දින වකවානු පිළිබඳ ලිඛිත වාර්තා කිසිවක් සොයා ගැනීමට මට නොහැකි වී ඇත. සම්ප්රදායට අනුව රදගුරුවරුන් කෙටිකාලයක් පමණක් ලදවියේ සිටි බව දැක්වේ. එහෙත් මා වෙත තිබෙන ලිඛිත සාක්ෂිවලින් පෙන්නුම් වන්නේ හේඩ්රියන්ගේ යුදෙව්වන් වටලාගැනීම දක්වා පහළොස්දෙනෙකු සිට බවයි. ඔවුන් සියල්ලන්ම හෙබ්රෙව් සම්භවයක් සහිත ක්රිස්තුස්වහන්සේගේ දැනුම, ඇදහිල්ල පිළිගෙන ඇති අය බව සහ එම හේතුව නිසා රදගුරු පදවියට සුදුසු අය බව කියනු ලැබේ. මන්ද දෙවන යුදෙව් කැරැල්ලට පෙර ප්රේරිතයන්ගේ සිට රෝම වටලෑම දක්වා හෙබ්රෙව් ක්රිස්තියානි අයගෙන් සභාව සම්පූර්ණයෙන්ම සමන්විත විය. එකල චර්මච්ඡේදනය වූ රදගුරුවරුන් අවසන් වූ පසුව, ආරම්භයේ සිටම ඔවුන්ගේ නම් දීමට කාලය මෙයයි. පළමුවැන්නා ස්වාමින් වහන්සේගේ සහෝදරයා ලෙස හැඳින්වූ යාකොබ්ය. ඔහුට පසුව දෙවැන්නා සිමියොන්ය. තෙවැන්නා ජස්ටස්ය. හතරවැන්නා සාකෙවුස්ය. පස්වැන්නා ටෝබියස්ය. සයවැන්නා බෙන්ජමින්ය. හත්වැන්නා යොහන්ය. අටවැන්නා මත්තියස්ය. නවවැන්නා පිලිප්ය. සහවැන්නා සෙනෙකාය. එකොළොස්වැන්නා ජස්ටස්ය. දොළොස්වැන්නා ලෙවීය. දහතැන්වැනියා එප්රස්ය.දහහතරවැනියා යෝසෙප් සහ පහළොස්වැනියා සහ අවසාන තැනැත්තා යූදස්ය. මේ අය එම කාලය තුළ යෙරුසලමේ රදගුරුවරුන් වූ අතර සියලුදෙනාම චර්මච්ඡේදනය වූ අයගෙන්ය.
හේඩ්රියන්ගේ දොළොස්වන අවුරුද්දේදී, රෝමයේ වසර දහයක් රදගුරුවරයා වූ සිස්ටස්ට පසුව ටෙලිෆෝරස් අනුප්රාප්තිකයා ලෙස පත් විය. ඔහු අපෝස්තුළුවරුන්ගේ සිට හත්වැනියා විය. එක් වසරක් සහ මාස කිහිපයකට පසුව, එව්මෙනස් ඇලෙක්ස්රැන්ඩ්රියාවේ රදගුරු පදවියෙහි ඔහුට කලින් සිටි තැනැත්තා වසර එකොළහක් සේවය කිරීමෙන් අනුප්රාප්තිකයා බවට පත් විය.
බාර්-කොක්බා කැරැල්ල
6. යුදෙව් කැරැල්ල නැවතත් දරුණු ලෙස වර්ධනය වූ විට, යුදයේ ආණ්ඩුකාරයා වූ රූෆස්, අධිරාජ්යයාගෙන් හමුදා ආධාර ලබාගෙන, ඔවුන්ගේ උමතුවට එරෙහිව කිසිදු අනුකම්පාවක් නොමැතිව ක්රියා කළේය. ඔහු දහස් ගණනක් පිරිමින්, කාන්තාවන් සහ ළමුන් විනාශ කළේය. එසේම යුද නීති යටතේ ඔවුන්ගේ ඉඩම් දේපළ රාජසන්තක කළේය. එකල යුදෙව්වන් මෙහෙයවනු ලැබුවේ එක්තරා බාර්-කොක්බා නැමැත්තෙකු විසිනි. එහි අර්ථය “තරුව” යන්නයි. ඔහු මිනීමරු කොල්ලකරුවෙකු වූ අතර, ඔහුගේ නමේ ශක්තිය මත, දුක්ඛිත අය වෙත ඔවුන් වහලුන් සේ සලකා ඔවුන්ට ආලෝකය ලබා දීම සඳහා ස්වර්ගයෙන් බැස එන ප්රදීපයක් බව ප්රකාශ කළේය.
හේඩ්රියන්ගේ දහඅටවන අවුරුද්දේදී, යෙරුසලමට නුදුරින් පිහිටි දැඩි බලකොටු සහිත කුඩා නගරයක් වන බෙත්තෙරාහිදී යුද්ධය එහි උච්චතම අවස්ථාවට ළඟා විය.
දිගුකාලීන වටලා ගැනීමකින් පසුව, කුසගින්න සහ පිපාසය කැරලිකරුවන් විනාශය වෙත ගෙනාවේය. ඔවුන්ගේ උමතුකමට උසිගැන්වීම සිදු කළ තැනැත්තා ඔහු ලැබිය යුතු දඬුවම ගෙවා දැමීය. එවිට හේඩ්රියන් මුළු [යුදෙව්] ජාතියටම යෙරුසලම එය දුර සිට පවා නොපෙනෙන පරිදි, ඒ අසල කොතැනකවත් පය තැබීම තහනම් කරන ලෙසට අණ කළේය. එපෙලාහි ඇරිස්ටෝ එම කතාව පවසයි. ඉන්පසුව, නගරය යුදෙව් ජාතිකයින්ගෙන් තොර කර එහි වැසියන් විනාශ කිරීමෙන් පසුව, එහි විදේශිකයන් පදිංචි කරවන ලද අතර, පසුව ඇති වූ රෝම නගරය එකල එහි පාලකයා වූ අධිරාජ්යයා වන ඒලියස් හේඩ්රියන්ට ගෞරවයක් වශයෙන් එහි නම ඒලියා (Aelia) ලෙස වෙනස් කළේය. දැන් එහි සභාව විජාතීන්ගෙන් සමන්විත වූ බැවින්, චර්මච්ඡේදනය වූ අයගෙන් පසුව පළමුවන රදගුරුවරයා වූයේ මාර්ක්ය.
ඥානවාදීන්
7. සභාවන් දීප්තිමත් ආලෝකයන් මෙන් මේ වන විට ලෝකය ආලෝකවත් කරමින් සිටි අතර, අපගේ ස්වාමින් වන යේසුස් ක්රිස්තුස් වහන්සේ කෙරෙහි ඇදහිල්ල සැම ස්ථානයකම පැතිරී සමෘද්ධිමත් විය. එවිට යහපත්, සත්ය සහ ගැලවීම පිළිකුල් කරන යක්ෂයා සභාවට එරෙහිව ඔහුගේ සියලු අවි ආයුධ හැරෙව්වේය.
මීට පෙර ඔහු ඇයට පීඩාවන් තුළින් පිටත සිට පහර දී ඇත. එහෙත් දැන් ඔහු වළක්වනු ලැබ ඇති බැවින්, ඔහු අභ්යන්තර උපක්රමවලට යොමු වී ඇත. එසේ දුෂ්ට වංචාකරුවන් විනාශයේ දූෂිත නියෝජිතයන් ලෙස යොදා ගනිමින්, අපගේ ආගමේ නාමයෙන් උපකල්පනය කර, නොඇදහිලිවන්තයන් ගැලවීම කරා ගෙන යන මාර්ගයෙන් ඉවත් කරමින් ඔවුන්ට හසු විය හැකි සෑම ඇදහිලිවන්තයෙකුම විනාශ කිරීමට යොමු වී ඇත.
සයිමන් (මැගස්ගේ) අනුප්රාප්තිකයා ලෙස කලින් සඳහන් කරන ලද මෙනැන්ඩර් වෙතින්, මුඛ දෙකක් සහ හිස් දෙකක් සහිත සර්ප විෂ සහිත බලයක් නිකුත් කරමින්, මිත්යාදෘෂ්ටික නායකයන් දෙදෙනෙකු බිහි කර ඇත: ඒ උපතින් අන්තියෝකියානුවෙකු වූ සැටර්නිනස් සහ සිරියාවේ ඊජිප්තුවේ පිළිකුල් සහගත මිථ්යාදෘෂ්ටික පාසල් ආරම්භ කළ ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවේ බැසිලිඩීස්ය. ඉරේනියස් පැහැදිලි කරන ආකාරයට සැටර්නිනස්ද බොහෝ දුරට මෙනන්ඩර් මෙන් ව්යාජ ධර්මනියාමක ඉගැන්වීය. එහෙත් බැසිලිඩීස් රහස්මය අබිරහස් මුවාවෙන්, බිහිසුණු මිථ්යාවන් නිර්මාණය කිරීමෙන් එම මනඃකල්පිතය අනන්තය දක්වා ගෙන ගියේය. සත්යය සහ අපෝස්තලික විශ්වාසයන් වෙනුවෙන් සටන් කරන බොහෝ සභා සාමාජිකයන් අතර, සමහරු මෙම මිථ්යාදෘෂ්ටීන්ට එරෙහිව තම අනුප්රාප්තිකයන්ගේ ප්රයෝජනය උදෙසා ලිඛිතව මේ කාරණා ලියා තැබූහ.
මේ අතරින්, එකල ප්රසිද්ධ කතුවරයකු වූ අග්රිපා කැස්ටර්ගේ පෑනෙන් බැසිලිඩීස් පිළිබඳ ඉතා බලවත් ප්රතික්ෂේප කිරීමක් මට තිබේ. ඔහුගේ වංචාව එළිදරව් කරමින්, බැසිලිඩීස් විසින් ශුභාරංචිය පිළිබඳ පොත් විසිහතරක් සම්පාදනය කළ බවත්, ඔහු ඒවා තමාගේම අනාගතවක්තෘවරුන් වන බාර් කබ්බාස් සහ බා කොප් සහ වෙනත් පරිකල්පනකයන් ලෙස නම් කළ බවත්, පහසුවෙන් රැවටිල්ලට හසු වන අය විස්මයට පත් කිරීම සඳහා ඒවාට විදේශීය නම් නිර්මාණය කළ බවත් ඔහු පවසයි. පිළිමවලට පූජා කරන දේවල් අනුභව කිරීමෙන් හෝ පීඩාවට ලක් වන අවස්ථාවලදී නිදහසේ ඇදහිල්ල ප්රතික්ෂේප කිරීමෙන් හානියක් නොවන බව ඔහු ඉගැන්වූයේය. පයිතගරස් මෙන් ඔහු තමා වෙත පැමිණි අයට වසර පහක් නිහඬව සිටින ලෙස උපදෙස් දුන්නේය. කැස්ටර් බැසිලිඩීස්ගේ මිථ්යාදෘෂ්ටිය විශිෂ්ට ලෙස ප්රතික්ෂේප කරමින් ඔහුගේ ගැන සමාන කාරණා ලියයි.
ඉරනේයස්ද කාපොක්රේටස් මොවුන්ගේ සමකාලීනයෙකු වූ බව ලියන අතර, කාපොක්රේටස් ඥානවාදීන්ගේ (Gnostics) ලෙස හැඳින්වෙන තවත් මිථ්යාදෘෂ්ටියක පියාය. සයිමන්ගේ මායාව රහසිගතව සම්ප්රේෂණය කිරීම ප්රකාශ කළ බැසිලිඩීස් මෙන් නොව, ඔවුන්ගේ මන්ත්ර හා මන්ත්ර ගුරුකම්, සිහින සහ වෙන්වීම් ප්රකාශ කරමින් ඔවුන් එසේ කළේ විවෘතවය. ඔවුන්ගේ අබිරහස්වල (හෝ අසභ්ය වූ දේවල) ආරම්භකයින් වීමට අදහස් කරන අය සියලු පහත් ක්රියාවන් සිදු කළ යුතු බව ඔවුහු උගන්වති. මන්ද ඔවුන්ට වෙනත් ආකාරයකින් “කොස්මික් පාලකයන්” නැතිනම් ලෝකයේ පාලකයින් මග හැරිය නොහැකි බැවිනි. එවැනි දේවසේවකයන් යොදා ගැනීමෙන් යක්ෂයා අනුකම්පා සහගත අය වංචාකරුවන්ගේ වහලුන් බවට පත් කර ඇති අතර, අපකීර්තිය මුළු ක්රිස්තියානි ප්රජාවම කිලිටි කළ බැවින් නොඇදහිලිවන්තයන් අතර දිව්යමය වචනයට අපකීර්තියක් ඇති කළේය. මූලික වශයෙන් අප සම්බන්ධයෙන් දුෂ්ට හා අපහාසාත්මක සැකයක් එදවස අන්යජාතීන් අතර පැතිර ගියේ මේ නිසාය: එනම් අප මව්වරුන් සහ සහෝදරියන් සමග ලිංගික සංසර්ගයේ යෙදෙන බව සහ දුෂ්ට ආහාර අනුභව කරන බවත්ය.
එහෙත් මෙම සාර්ථකත්වය කෙටි විය. මන්ද කාලය ගෙවී යත්ම සත්යය නැවත තහවුරු වූ අතර එය වඩාත් දීප්තිමත් ලෙස බැබළුණු බැවිනි. එකකට පසුව තව එකක් යනාදි වශයෙන් නව මිථ්යාදෘෂ්ටියක් අලුතින් සොයාගන්නා ලද වූවද, කලින් තිබූ ඒවා අඛණ්ඩව කොටස්වලට කැඩී අතුරුදහන් විය. එහෙත් විශ්වීය හා එකම සත්යය වූ සභාව, සැමකල්හිම නොවෙනස්ව, ශ්රේෂ්ඨත්වය තුළ දිගටම වර්ධනය වෙමින්, හැසිරීම සහ චින්තනය සඳහා නිදහස්, සන්සුන් සහ පිරිසිදු ආලෝකය ග්රීකයින් සහ ග්රීක නොවන අය මත වැගිරවීමෙන් දිව්යමය ඉගැන්වීම් ලබා දෙමින් අඛණ්ඩව වර්ධනය විය. කාලයාගේ ඇවෑමෙන්, අපගේ ඉගැන්වීමට එරෙහි අපකීර්තිය මැඩපවත්වා දමා ඇත. එසේ එය තනිවම, ජයග්රාහී සහ උත්තරීතර ලෙස වර්ධනය වන අතර, අපගේ ඇදහිල්ලට එරෙහිව අතීත සතුරන්ගේ නපුරු අපහාස නැවත ආරම්භ කිරීමට අද කිසිවෙකු එඩිතර නොවේ.
එම යුගයේ සභා ලේඛකයින්
කෙසේ වෙතත්, එම කාලයේදී, සත්යය නැවතත් තමන් වෙනුවෙන් තවත් සූරයන් යොදවා ඔවුන් කරණකොටගෙන වාචික සහ ලිඛිත ස්වරූපයෙන් දේවභක්තික මිථ්යාදෘෂ්ටිකයින්ට එරෙහිව සටන් වැදුණේය.
8. මේ අතරින්, අපෝස්තලික යුගය සම්බන්ධයෙන් මා නිතර උපුටා දක්වා ඇති හෙගෙසිපස් ප්රසිද්ධ විය. සරලම ශෛලියෙන් ලියා ඇති පොත් පහකින් ඔහු අපෝස්තලික දේශනා කිරීමේ අව්යාජ සම්ප්රදාය ලබා දුන්නේය. ඔහු සමෘද්ධිමත් වූ විට පිළිම සෑදූ අය ගැන ලිඛිතව ඔහු මෙසේ සඳහන් කරයි:
ඔවුහු ඔවුන්ට සොහොන් ගෙවල් සහ දේවාල ඉදිකළ අතර තවමත් එසේ කරති. ඔවුන් අතර හේඩ්රියන් සීසර්ගේ වහලෙකු වූ ඇන්ටිනෝස් සිටින අතර ඔහු ස්මරණය කිරීම වෙනුවෙන් ඇන්ටිනොයන් ක්රීඩා උලෙළ පවත්වනු ලැබේ. ඔහු මගේ සමකාලීනයෙකි. හේඩ්රියන් ඔහුගේ නමින් නගරයක් පවා ගොඩනගා ඇති අතර ඔහුගේ (මිථ්යාදෘෂ්ටිය) සඳහා අනාගතවක්තෘවරුන්ද පත් කළේය.’
ඒ කාලයේදීම, සැබෑ දර්ශනයට ඇලුම් කළ ජස්ටින්ද තවමත් ග්රීක ඉගෙනුම හදාරමින් සිටියේය. ඔහුද මෙම කාල පරිච්ඡේදය ඔහුගේ Defense to Antoninus (Pius) යන කෘතියේ මෙම වචනවලින් දක්වයි:
මෙම අවස්ථාවේදී අපේම කාලයේ ජීවත් වන ඇන්ටිනොයස් ගැන සඳහන් කිරීම නුසුදුසු නොවන බව මම සිතමි. ඔහු කවුද සහ ඔහු පැමිණියේ කොහෙන්ද යන්න සෑම දෙනාම දැන සිටියද, ඔහු දෙවියෙකු ලෙස සලකා නමස්කාර කිරීමට සියල්ලන් බියගන්වා ඇත.
යුදෙව්වන්ට එරෙහි යුද්ධය ගැන පවසමින් ජස්ටින් මෙසේ සඳහන් කරයි:
මෑතකාලීන යුදෙව් යුද්ධයේදී, යුදෙව්වන්ගේ කැරැල්ලේ නායකයා වූ බාර්-කොක්බා, යේසුස් වහන්සේ මෙසියස් බව ප්රතික්ෂේප කර උන් වහන්සේට අපහාස නොකළහොත් ක්රිස්තියානීන්ට පමණක් දැඩි දඬුවම් ලබා දෙන ලෙසට නියෝග කළේය.
ඔහු ග්රීක දර්ශනයෙන් සත්ය වූ ආගමට හැරීම අතාර්කිකව සිදු වූවක් නොව නිදහසේ කල්පනා කිරීමකින් සිදු වූ බව එම පොතේම ඔහු පෙන්වා දෙයි:
ප්ලේටෝගේ ඉගැන්වීම් ගැන ප්රීති වෙමින් සිටියදී, ක්රිස්තියානීන් අපයෝජනයට ලක් වන අයුරු මටම ඇසුණි. එහෙත් ඔවුන් මරණයට හෝ බිය උපදවන ආකාරයේ වූ කිසිවකට බිය නොවන බව දුටු විට, ඔවුන්ට නිදහස් අය ලෙස දුෂ්ටකම් කරමින් ජීවත් විය නොහැකි බව මට හැඟෙන්නට විය. මන්ද මනුෂ්ය මස් අනුභව කිරීමෙන් සතුටක් ලබන සතුට සොයා යාමෙන් තෘප්තිමත් වන හීදනිස්ට්වාදියෙකු හෝ කාමුක සම්පත්තියෙන් තෘප්තිය සොයන්නෙකු ඔහුගේ තෘෂ්ණාවන්ට වස්තු විෂය වන දේවල් ඔහුට අහිමි කරන මරණයට සුබ පතන්නේ, එය සතුටින් වැලඳගන්නේ කෙසේද? ඒ වෙනුවට ඔහුගේ වර්තමාන ජීවිතය සෑම ආකාරයකින්ම දිගු කර ගැනීමටත්, එවැනි වූ නිශ්චිත මරණයට යටත් වීමට වඩා බලධාරීන්ට බැණ වැදීමටත් බොරු කීමට උත්සහා නොකරන්නේද?”
කීර්තිමත් ආණ්ඩුකාරවරයෙකු වන සෙරීනියස් ග්රැනියානස්ගෙන් කිතුනුවන් වෙනුවෙන් කරන ලද ආයාචනයක් හේඩ්රියන්ට ලැබුණු ආකාරයද ජස්ටින් පවසයි. එහි ඔහු ජනප්රිය ඝෝෂාව සමනය කිරීම සඳහා නඩු විභාගයකින් තොරව ඔවුන් මරණයට පත් කිරීම නුසුදුසු බවත්, සාධාරණ ආකාරයකින් චෝදනා කරන්නේ නැතිව කිසිවෙකුටත් ඔවුන්ට නඩු නොපවරන ලෙස නියෝග කරමින් ඔහු ආසියාවේ පළාත් ආණ්ඩුකාරයා වන මිනුසියස් ෆන්ඩනස් වෙත පිටපතක් යවා ඇති බවත් ඔහු ලිවීය. ජස්ටින් ලිපියේ මුල් ලතින් භාෂාවෙන් ලියූ පිටපතක් ඇමුණුමට එකතු කරයි. එහි [ඇන්ටෝනිනස් පයස්ට ලියා ඇති] පහත සඳහන් පූර්විකාව ඇත:
ශ්රේෂ්ඨ හා තේජාන්විත සීසර්ගේ හේඩ්රියන්ගේ ලිපියක පදනම මත නඩු විභාගයන් පැවැත්වීමට නියෝග කරන ලෙස මා ඉල්ලා සිටියද, පියාණෙනි, හේඩ්රියන්ගේ අණට වඩා යුක්තිය ඉල්ලා සිටීමට මම කැමැත්තෙමි. එහෙත් මේ කාරණය සම්බන්ධයෙන් මා ඇත්ත කතා කරන බව ඔබට දැන ගැනීම උදෙසා මම හේඩ්රියන්ගේ ලිපියේ පිටපතක්ද මෙහි අමුණමි.
එය මෙන්න.
ලේඛකයා ලතින් පිටපතම එහි අමුණා එකතු කරයි. එහෙත් මා එය මට හැකි අයුරින් ග්රීක භාෂාවට පරිවර්තනය කර ඇත:
9. මිනක්ලස් ෆන්ඩර්නස් (Minuclus Fundanus) වෙත. ඔබේ පූර්වගාමියා වූ කීර්තිමත් සෙරීනියස් ග්රැනියස් විසින් මා වෙත ලියන ලද ලිපියක් මට ලැබුණි. මිනිසුන්ට හිරිහැර කිරීම සහ ඔවුන්ගේ අකටයුතුකම් සම්බන්ධයෙන් තොරතුරු සපයන්නන්ට උපකාර කිරීම නිසා මේ කාරණා පිළිබඳ විමර්ශනය නොකර සිටීම යුතු නැතැයි මම සිතමි. එසේ නම්, හුදෙක් පෙත්සම්වලින් හෝ කෑගැසීමෙන් කාරණා ඉටු නොකර කිතුනුවන්ට එරෙහිව නීතිමය විනිශ්චය සභාවක් ඉදිරියේ ආයාචනා කිරීමට තරම් පැහැදිලි නඩුවක් ස්ථාපිත කිරීමට පළාත් සභාවලට හැකි නම්, ඔවුන්ට මෙම ක්රියා පටිපාටිය පමණක් භාවිත කිරීමට ඉඩ දෙන්න. යමෙකුට නඩු පැවරීමට අවශ්ය නම්, ඔබ කාරණය විසඳාලීම වඩා සුදුසුය. එසේ නම්, කවුරුන් හෝ ඔවුන්ට අධිචෝදනා ඉදිරිපත් කර ඔවුන් නීති විරෝධී ලෙස ක්රියා කළ බව ඔප්පු කරන්නේ නම්, ඔබ එම වරදේ බරපතලකම අනුව ඔවුන් විනිශ්චය කළ යුතුය. එහෙත්, හර්කියුලිස් විසින්, කවුරුන් හෝ [මුල්යමය වාසි තකා] ව්යාජ තොරතුරු සපයන්නෙකු ලෙස එවැනි ක්රියාදාමයන් දියත් කරන්නේ නම්, හොඳින් විමර්ශනය කර, ඔබ එම අපරාධයට ගැළපෙන දඩුවම ලබා දෙන බවට වග බලා ගන්න.
හේඩ්රියන්ගේ පිටපතේ නියමයන් එබඳු විය.
රදගුරුවරුන් සහ මිථ්යාදෘෂ්ටිකයන්
10. වසර විසිඑකකට පසුව හේඩ්රියන් ස්වභාවධර්මයේ ණය ගෙවා දැමූ අතර ඇන්ටෝනිනස් පයස් රෝම ස්වෛරීත්වය ලබා ගත්තේය. ඔහුගේ පළමු වසර තුළ, ටෙලෙස්ෆෝරස් ඔහුගේ දේවසේවයේ එකොළොස්වන වසරේදී මෙම ජීවිතයෙන් සමුගත්තේය. එසේ හයිජිනස් රෝමයේ රදගුරු බවට පත් විය. ටෙලෙස්ෆෝරස් වේදසාක්ෂිකයෙකු ලෙස උතුම් ලෙස මිය ගිය බවයි ඉරනේයස් වාර්තා කරන්නේය. හයිජිනස් රදගුරුවරයා ලෙස සිටියදී, තමාගේ මිථ්යාදෘෂ්ටියක නිර්මාතෘ වන වැලන්ටයින් සහ මාර්සියෝනයිට් දෝෂය හඳුන්වා දුන් සාර්ඩෝ යන දෙදෙනාම රෝමයේ ප්රකට වූ බව ඔහු ප්රකාශ කරයි. ඔහු මෙසේ ලියයි:
11. හයිජිනස්ගේ කාලයේදී වැලැන්ටිනස් රෝමයට පැමිණ පයස් යටතේ සමෘද්ධිමත් බවට පත් වී ඇනිසෙටස් කාලය දක්වා ජීවත් විය. මාසියන්ගේ කාලයට පෙර සාර්ඩෝ, නවවන රදගුරුවරයා වන හයිජිනස්ගේ කාලයේදී, රෝම සභාවට සම්බන්ධ වී ඔහුගේ ඇදහිල්ල ප්රකාශ කළේය. එහෙත් පසුව ඔහු තමාගේම මාර්ගයක ගමන් කළේය: සමහර විට ඔහු රහසින් ඉගැන්වූ අතර, තවත් සමහර විටක ප්රසිද්ධියේ ඉගැන්වීය. එසේම තවත් වරෙක බොරු ඉගැන්වීම්වලට වරදකරු වී ක්රිස්තියානි ප්රජාවෙන් නෙරපා හරින ලදී.
Against Heresies 3 වන පොතෙන්මෙය පැමිණෙයි. 1 වන පොතේ ඔහු සාර්ඩෝ ගැන මෙසේ පවසයි:
සයිමන්ගේ අනුගාමිකයින්ගේ බලපෑමට ලක් වූ එක්තරා සාර්ඩෝ නමැත්තෙක්, අපෝස්තුළුවරුන්ගේ සිට නවවන අනුප්රාප්තිකයා වූ හයිජිනස්ගේ කාලයේදී රෝමයේ පදිංචි විය.
ව්යවස්ථාව සහ අනාගතවක්තෘවරුන් විසින් ප්රකාශ කරන ලද දෙවියන් වහන්සේ අපගේ ස්වාමීන් වන යේසුස් ක්රිස්තුන් වහන්සේගේ පියාණන් වහන්සේ නොවන බවට ඔහු උගන්වා ඇත. එයට හේතුව දෙවැන්නා අප දන්නා නමුත් පළමුවැන්නා නොදන්නා නිසා යයි පවසා ඇත. පළමුවැන්නාද සාධාරණ අයෙකු විය. එහෙත් අනෙකා කරුණාවන්ත විය. පොන්තස්හි මාර්සියන් ඔහුට පසුව අනුප්රාප්තිකයා බවට පත් වූ අතර ඔහුගේ ඉගැන්වීම් නොපැහැදිලි අපහාසයෙන් පුළුල් කළේය.
වැලන්ටිනස්ගේ ක්රමයේ අසීමිත ගැඹුරු දෝෂ සහ ඔහු සර්පයෙකු මෙන් සැඟවී සිටිමින් කරන දුෂ්ටකම ඉරනේයස් දක්ෂ ලෙස එළිදරව් කළේය. ඔහු ඔවුන්ගේ සමකාලීනයෙකු වන මාකස් නමැත්තෙකු ගැනද පවසයි. ඔහු ඉන්ද්රජාලික කලාවන්හි සහ ඔහුගේ අඥාන ආරම්භයන් සහ පිළිකුල් සහගත අබිරහස්වල ප්රවීණයෙකු බවද පවසයි:
ඔවුන්ගෙන් ඇතැමෙක් මනාලියන්ගේ කුටියක් පිළියෙළ කර ඉහත සඳහන් කළ අය සිදු කළ ආකාරයේ ආධ්යාත්මික විවාහයක් බව පවසමින්, ඔවුන්ගේ ආරම්භකයින් පිළිබඳ ආයාචනා සමග අබිරහසක් සමරති. තවත් සමහරු ඔවුන් වතුර ඇති ස්ථානයට ගෙන ගොස් බෞතීස්ම කරමින් “විශ්වයේ නාඳුනන පියාණන්ගේ නාමයට, සෑම දෙයකම මවගේ සත්යයට, යේසුස් තුළට බැසගත් තැනැත්තා තුළට” යන ආයාචනය පවසති. තවත් සමහරු ආරම්භකයින් තවත් විස්මයට පත් කිරීම සඳහා හෙබ්රෙව් වචනවලින් ආමන්ත්රණය කරති.
රෝමයේ රදගුරු ලෙස වසර හතරක් ගත කිරීමෙන් පසු, හයිජිනස් මිය ගිය අතර, පයස් ඔහුගේ අනුප්රාප්තිකයා ලෙස පත් විය. ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවේ, ඉයුමෙන්ස් වසර දහතුනක් සේවය සම්පූර්ණ කළ පසුව විට මාක් පත් කරන ලදී. දස වසරකට පසුව මාක් සේවයෙන් විවේක ගත් විට, සෙලේඩියන් එය භාර ගත්තේය. රෝමයේ, පයස් ඔහුගේ දේවසේවයේ පහළොස්වන වසරේදී අභාවප්රාප්ත වූ අතර ඇනිසෙටස් එහි රදගුරු ලෙස පත් විය. ඔහුගේ කාලයේදී තමා රෝමයේ පදිංචි වූ බවත් ලූතෙරුස් රදගුරු පදවියට පත් වීම දක්වා එහි රැඳී සිටි බවත් හෙගෙසිපස් සඳහන් කරයි.
ඔවුන්ගේ කාලයේදී ජස්ටින් ඔහුගේ වෘත්තීය ජීවිතයේ උච්චතම ස්ථානයේ සිටියේය. ඔහු දාර්ශනිකයෙකුගේ ඇඳුමින් සැරසී දිව්යමය වචනයේ තානාපති ලෙස සේවය කළ අතර, ඔහුගේ ලේඛන තුළින් ඇදහිල්ල වෙනුවෙන් සටන් කළේය. ඔහු මාර්සියන්ට එරෙහිව නිබන්ධනයක් ලියූ අතර, ඔහු එය ලියන කාලය වන විට මිථ්යාදෘෂ්ටිකයා ජීවතුන් අතර සිටි බවත්, කුප්රකට අයෙකු බවත් එහි දක්වයි:
පොන්තස්හි එක්තරා මාර්සියන් නමැත්තෙකු තවමත් උගන්වමින් සිටින්නේ මැවුම්කරුවාණන් වහන්සේ වඩා උතුම් දෙවි කෙනෙකු සිටින බවයි. මුළු ලොව පුරාම, යක්ෂයන්ගේ උපකාරය ඇතුව, ඔහු බොහෝ දෙනෙකු විශ්වයේ නිර්මාතෘවරයාණන් වහන්සේ ක්රිස්තුස් වහන්සේගේ පියාණන් වහන්සේ බව ප්රතික්ෂේප කිරීමට සහ උන් වහන්සේට වඩා තවත් ශ්රේෂ්ඨ අයෙකු සිටින බව ප්රකාශ අපහාස කරමින් දේවාපහාස කිරීමට සලස්වා ඇත. එහෙත් මේ සියල්ලෝම කිතුනුවන් ලෙස හඳුන්වාගනිති. මා පෙර සඳහන් කළ පරිදි, ඔවුන්ගේ ධර්මයන් වෙනස් වුවද, දාර්ශනිකයා යන යෙදුම එවැනි සියල්ලන්ටම පොදු වන්නා සේම ඔවුහු එසේ කරති…. මතු වූ සියලු මිථ්යාදෘෂ්ටීන්ට පිළිතුරු ලෙස මම පොතක් ලියා ඇත්තෙමි. එය අධ්යයනය කිරීමට කැමැති ඕනෑම අයෙකු හට මම එය ලබා දෙන්නෙමි.
වේදසාක්ෂිකවන ජස්ටින් සහ ඇන්ටෝනියස් පයස්
එම වේදසාක්ෂික ජස්ටින්, ග්රීකයන්ට එරෙහිව බොහෝ ජයග්රහණ සමගින් සාර්ථකත්නවට පසුව, ඇන්ටෝනියස් පයස් අධිරාජ්යයාට සහ ඔහු ජීවත් වූ රෝමයේ සෙනෙට් සභාවට ඇදහිල්ල පිළිබඳ උත්තර දීමක් සිදු කර ඇත. එහි ඔහු තමා කවුද සහ ඔහු පැමිණියේ කොහේ සිටද යන්න පැහැදිලි කරයි:
12. ටයිටස් ඒලියස් හේඩ්රියන් ඇන්ටෝනියස් පයුස් සීසර් ඔගස්ටස් අධිරාජ්යයාට සහ ඔහුගේ පුත් දාර්ශනික වෙරිස්සිමස්ට සහ දාර්ශනික-අධිරාජ්යයාගේ ස්වභාවය අනුව පුත් ලුසියස් වෙත සහ දැනුමට ඇලුම් කරන පයස් හදා වඩා ගැනීමෙන්, සහ පූජනීය සෙනෙට් සභාව සහ රෝමයේ සියලුම ජනතාව වෙත, අසාධාරණ ලෙස වෛරයට සහ අපයෝජනයට ලක්වන සෑම ජාතියකම සිටින සියල්ලන් වෙනුවෙන්, ඔවුන්ගෙන් කෙනෙකු වන සිරියාවේ පලස්තීනයේ ෆ්ලේවියා නියාපොලිස්හි ප්රිස්කස්ගේ පුත්රයා සහ බැකියස්ගේ මුනුබුරා වන මා, ජස්ටින්, මෙම ආමන්ත්රණය සහ ඉල්ලීම සම්පාදනය කර ඇත.
ප්රාදේශීය ජනගහනයෙන් විවිධාකාර අපයෝජනයන්ට ලක් වූ ආසියාවේ අනෙකුත් කිතුනුවන් විසින් පෙත්සමක් ඉදිරිපත් කරන ලදුව එම අධිරාජ්යයාම, පහත දැක්වෙන නියෝගය ආසියාවේ කවුන්සිලයට යවන ලදී:
13. සීසර් මාකස් අවුරේලියස් ඇන්ටෝනියස් ඔගස්ටස් අධිරාජ්යයා, පහළොස්වන වරටත් නිල දරන, ආසියානු කවුන්සිලයෙහි තුන්වන වරටත් කොන්සල්වරයා වන ආර්මේනියස්, පොන්ටිෆෙක්ස් මැක්සිමස්, (ශ්රේෂ්ඨතම පාප්තුමා) හට සුබ පැතුම්. මේ ආකාරයේ මිනිසුන් සොයා නොගෙන සිටිය යුතු නැති බවට දෙවිවරුන් පවා සැලකිලිමත් වන බව මම දනිමි. මන්ද ඔවුන් ඔබට වඩා ඔවුන්ට නමස්කාර නොකරන අයට දඬුවම් කිරීමට වඩා එවැන්නන්ට දඬුවම් කිරීමට බොහෝ දුරට ඉඩ ඇත. එහෙත් ඔබ අදේවවාදය පිළිබඳ චෝදනා කරමින් ඔවුන් අමාරුවේ දමන්නෙහිය. එසේම එමගින් ඔවුන්ගේම දෙවියන් වෙනුවෙන් ජීවත් වෙනවා වෙනුවට පෙනෙන මරණය තෝරා ගැනීමට ඔවුන්ට අධිෂ්ඨාන කර ගැනීමට යොමු කරන්නෙහිය. එසේ, ඔවුහු ඔබේ අණට කීකරු වීමට වඩා තම ජීවිතය පූජා කරන විට ජයග්රාහකයන් බවට පත් වෙති. සිදු වූ භූමිකම්පාවන් සහ සිදු වෙමින් පවතින භූමිකම්පා සම්බන්ධයෙන් – ඒවා සිදු වන සෑම විටම ඔබ කම්පාවට පත් වෙමින් අපගේ චරිතය සහ ඔවුන්ගේ චරිතය අතර වේදනාකාරී සංසන්දනයක් සපයන්නෙහිය. ඔවුහු තම දෙවියන් කෙරෙහි වැඩි විශ්වාසයක් ඇතිව සිටිති. එහෙත් ඔබ ඔබේ දෙවියන් වහන්සේ සහ අමරණීය දෙවියන් වහන්සේට නමස්කාර කිරීම නොසලකා හැර ඇත. එහෙත් කිතුනුවන් උන් වහන්සේට නමස්කාර කරන විට ඔබ ඔවුන්ට හිරිහැර කරමින් මරණය දක්වා පීඩා කරන්නෙහිය. එවැනි අය වෙනුවෙන් හිටපු පළාත් ආණ්ඩුකාරවරුන් බොහෝ දෙනෙකු විසින් අපගේ දිව්ය පියාණන්ට ලියන ලද අතර, ඔහු එයට පිළිතුරු ලෙස ඔවුන් රෝම රජයට එරෙහිව කුමන්ත්රණය කරමින් සිටින බව පෙනී ගියේ නම් මිස ඔවුන්ට කරදරයක් නොකළ යුතු බව දක්වා ඇත. බොහෝ දෙනෙකු ඔවුන් ගැන මටද වාර්තා කර ඇති අතර, මගේ පියාගේ අදහසට අනුව මම එඔවුන්ට පිළිතුරු දුනිමි. එහෙත් මෙම පුද්ගලයින්ගෙන් [ක්රිස්තියානියෙකු ලෙසින්) කිසිවෙකුට එරෙහිව ක්රියාමාර්ග ගැනීමට යමෙකු උනන්දුව දක්වන්නේ නම්, විත්තිකරු චූදිතයෙකු බව පැහැදිලි වුවද, චූදිතයා චෝදනාවෙන් නිදහස් වනු ඇත. එහෙත් දෝදනා කළ තැනැත්තා දඬුවමට යටත් විය යුතුය. එපීසයේ ආසියානු කවුන්සිලයේදී (Council of Asia) ප්රකාශයට පත් කරන ලදී.
එවකට සාර්දිස්හි කීර්තිමත් රදගුරුවරයා වූ මෙලිටෝ මෙම කරුණු සනාථ කරයි. ඔහු වේරස් අධිරාජ්යයා වෙත යැවූ අපගේ ඇදහිල්ලට පිළිතුරු දීමේ ඔහුගේ ප්රකාශවලින් පැහැදිලි වේ.
ස්මර්ණාහි පොලිකාප්
14. ඇනිසෙටස් රෝමයේ සභාවේ ප්රධානියා ලෙස සිටියදී, වේදසාක්ෂිකයා වන පොලිකාප් තවමත් ජීවතුන් අතර සිටි අතර, ඇනිසෙටස් සමග පාස්කු දිනය (වචනාර්ථයෙන්: පසුකර යාම) සම්බන්ධයෙන් යම් ගැටලුවක් සාකච්ඡා කිරීමට රෝමයට පැමිණි බවත් අයිරේනියස් නැවත ප්රකාශ කරයි.
එම ලේඛකයාම පොලිකාප් පිළිබඳ තවත් කථාවක් පවසන අතර, එය මෙහි ඇතුළත් කිරීම සිදු කළ යුතුමය:
මිථ්යාදෘෂ්ටිකයන්ට එරෙහිව ඉරනේයස්ගේ 3 වන පොතෙන්…
පොලිකාප් අපෝස්තුළුවරුන් විසින් උපදෙස් දෙනු ලැබූ අයෙකු සහ ස්වාමින් වහන්සේ දුටු බොහෝ දෙනෙකු සමග කතාබස් කර තිබූ අයෙකු වූවා පමණක් නොව, ආසියාවේ ප්රේරිතයන් විසින් ස්මර්ණාහි රදගුරුවරයා ලෙස පත් කරන ලදී. මමද ඔහු මගේ ළමා කාලයේදී දුටුවෙමි. මන්ද, ඔහු දිගු කලක් ජීවත් වූ අතර, අතිශයින් මහලු වියේදී තේජාන්විත ප්රාණ පරිත්යාගී වේදසාක්ෂික මිය ගිය බැවිනි. ඔහු සත්ය වන කරුණු පමණක් ප්රේරිතයන්ගෙන් ඉගෙනගත් දේවල්, සභාවේ සම්ප්රදායන් නොකඩවා ඉගැන්වීය. මෙම කරුණු අද දක්වා ආසියාවේ සියලුම සභාවන් සහ පොලිකාප්ගේ අනුප්රාප්තිකයින් විසින් තහවුරු කරනු ලැබේ. ඔහු වැලැන්ටිනස්, මාසියොන් සහ අනෙකුත් සියලුම වැරදි දේ ප්රචාරය කරන අයට වඩා සත්යය සම්බන්ධයෙන් වඩාත් විශ්වාසදායක සාක්ෂිකරුවෙකි. ඇනිටෙස්ගේ කාලයේදී, ඔහු රෝමයට ගොස්, ප්රේරිතයන්ගෙන් තමාට ලැබුණු එකම සත්යය සභාව විසින් සම්ප්රේෂණය කරන ලද බව ප්රකාශ කරමින්, මෙම මිථ්යාදෘෂ්ටිකයන් අතර සිටි බොහෝ දෙනෙකු දෙවියන් වහන්සේගේ සභාවට හරවාගත්තේය. ඔහු පහත කාරණය පවසනු ඇසූ අය මෙහි සිටිති. එනම් ස්වාමින් වහන්සේගේ ගෝලයා වන යොහන්, එපීසයේදී නෑමට ගිය ස්ථානයේදී සෙරින්තුස් එහි ඇතුළේ සිටිනු දැක, ඔහු නාන්නේ නැතිවම නානකාමරයෙන් පිටතට දිව ගියේ මෙසේ කෑ ගසා පවසමිනි. “මේ ස්ථානය නොවැටෙන පිණිස අපි මෙතනින් යමු. සත්යයේ සතුරා වන සෙරින්තස් ඇතුළේ සිටියි!” මාසියොන් පොලිකාප් මුණගැසී “ඔබ මා හඳුනා ගන්නේ නැද්ද?” යනුවෙන් ඇසූ විට, පොලිකාප් මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය. “මම ඇත්ත වශයෙන්ම හඳුනමි: මම සාතන්ගේ කුලුඳුලා හඳුනමි!” ප්රේරිතයෝ සහ ඔවුන්ගේ ගෝලයෝ සත්යය විකෘති කරන්නන් සමග කතා නොකිරීමට පවා පරෙස්සම් වූහ. පාවුල්ද පැවසූ පරිදි, “භේදකාර මනුෂ්යයා පෙරළී ඉන්න බවත් දැනගනම පව් කරන බවත් නුඹ දන්න බැවින්, පළමුවෙනි දෙවෙනි අවවාදයෙන් පසු ඔහු එපා කරපන්න” (තීතස් 3:10-11). පොලිකාප් පිලිප්පිවරුන්ට ලියූ ප්රබලම වූ ලිපියක්ද ඇත. එයින් ඔවුන්ගේ ගැලවීම පිළිබඳ අපේක්ෂා කරන සහ සැලකිල්ල දක්වන අයට ඔහුගේ ඇදහිල්ලේ ස්වභාවය සහ දේශනා කිරීමේ ස්වභාවය ගැන ඉගෙනගත හැකිය.
මේ අනුව ඉරේනියස් මෙසේ ලියයි. පොලිකාප්, පිලිප්පිවරුන්ට ලියූ ඔහුගේ ලිපියේ, ඉහත සඳහන් කර ඇති කාරණා දක්වන අතර එය තවමත් පවතී. එහි පේදුරුගේ පළමු ලිපියෙන් උපුටා දැක්වීම් කිහිපයක් ඇතුළත් කර ඇත.
ඇන්ටෝනියස් පයස්, වසර විසි දෙකක් පාලනය කිරීමෙන් පසුව, ඔහුගේ පුත් මාකස් අවුරේලියස් වෙන්ට්ස් (ඇන්ටෝනියස් ලෙසද හැඳින්වේ), ඔහුගේ සොහොයුරු ලුසියස් [වේරස්] සමග අනුප්රාප්තිකයා ලෙස පත් විය.
15. මෙම කාලයේදී ආසියාව නැවතත් මහත් පීඩාවකින් බාධාවට පත් අතර, පොලිකාප් වේදසාක්ෂිකයෙකු ලෙස සම්පූර්ණත්වයට පත් කරනු ලැබීම ඉටු විය.
ඔහුගේ අවසානය පිළිබඳ වාර්තාවක් තවමත් පවතින අතර, එය මෙහි දැක්විය යුතුව ඇත. එය ඔහු නායකත්වය දුන් අසල්වාසී ප්රජාවන්ට සභාවෙන් වූ ලියවිල්ලකි.
ස්මර්ණාහි දෙවියන් වහන්සේගේ සභාව ෆිලෝමෙලියම්හි දෙවියන් වහන්සේගේගේ සභාවට සහ සෑම තැනකම ශුද්ධ වූ කතෝලික සභාවේ රැස්වන සියලුම දෙනා වෙත. අපගේ ස්වාමීන් වූ යේසුස් ක්රිස්තුන් වහන්සේගේ පියාණන් වහන්සේ වන දෙවියන් වහන්සේගෙන් දයාව, සාමය සහ ප්රේමය විශාල වශයෙන් ඔබ සමග වේවා. සහෝදරවරුනි, අප ඔබට ලියන්නේ වේදසාක්ෂිකයන් සහ ආශීර්වාද ලත් තැනැත්තා වන පොලිකාප් ගැනය. ඔවුන්ගේ ප්රාණ පරිත්යාගය පීඩාව අවසන් කර ඇත.
ඔවුන් ප්රථමයෙන්ම අනෙකුත් වේදසාක්ෂිකයින්ට සිදු වූ දේ විස්තර කරයි. එහිදී වධහිංසා පමුණුවන විට නරඹන්නන් පුදුමයට පත් කරමින් ඔවුන් පෙන්වූ ධෛර්යය විස්තර කරයි. සමහර විට පීඩා කළ අය ඔවුන්ගේ අභ්යන්තර නහර සහ ධමනි ඉරමින් ඔවුන්ගේ බඩවැල් සහ අවයව විවර කර පෙන්වයි. වෙනත් අවස්ථාවලදී ඔවුන් උල් වූ සිප්පි කටු සහ තියුණු ආයුධවලින් ඉරා දමා අවසානයේ වන සතුන්ට කෑමට දමන ලදී.
උතුම් ජර්මානිකස් දෙවියන් වහන්සේගේ කරුණාවෙන් මරණයට ඇති ස්වාභාවික බිය ජයගත් බව ඔවුහු පවසති. යොවුන් වියේ මල් පිපුණු සමයේ සිටින නිසා තම ජීවිතය ආරක්ෂා කරන මෙන් ආයාචනා කරමින් ආණ්ඩුකාරවරයා ඔහු වළක්වාලීමට උත්සාහ කළද, මෘගයා තමා වෙතට ඇදගැනීමට ඔහු පසුබට නොවීය. එහිදී ඔවුන්ගේ අසාධාරණ, දුෂ්ට ජීවිතයෙන් ඉක්මනින් ඔවුන්ගෙන් නිදහස් වීමට එසේ කරන මෙන් බල කළේය. ඔහුගේ තේජාන්විත මරණයේදී, මුළු සමූහයා දෙවියන් වහන්සේට ආදරය කරන වේදසාක්ෂිකයාගේ නිර්භීතකම ගැන සහ පොදුවේ කිතුනුවන්ගේ ධෛර්යය ගැන කොතරම් විස්මයට පත් වූවාද කිවහොත් ඔවුහු මෙසේ පවසමින් එකට කෑගසන්නට පටන් ගත්හ: “අදේවවාදීන් මරන්න! පොලිකාප් මරා දමන්න!” මහා ඝෝෂාවක් මේ සම්බන්ධයෙන් ඇති වූ විට, ෆ්රිජියාවේ සිට අලුතින් පැමිණි ක්වින්ටස් නමැත්තෙක් සතුන් සහ ඉදිරියේදී සිදු විය හැකි වධ හිංසා දැක, අඩා වැටෙමින් ඔහුගේ ගැලවීම භාර දුන්නේය. ඔහු සහ තවත් අය ඉතා කඩිමුඩියේ විනිශ්චය සභාව වෙත දිව ගිය නමුත් ඔවුන්ගේ ආගමික මෝඩකමට සාක්ෂියක් ලෙසින් වරදකරුවන් කරනු ලැබුවෝය.
කෙසේ වෙතත්, අපූරු පොලිකාප්, මෙම ප්රවෘත්තියෙන් නොසැලී සිටි අතර, (ස්මර්ණා) නගරයේ රැඳී සිටීමට ස්ථිර අධිෂ්ඨානයක් ඇති කර ගත්තේය. එහෙත් ඔහුගේ මිතුරන් ඔහුට පලා යන ලෙස ආයාචනා කළ විට, ඔහු නගරයට නුදුරු ගොවිපළකට යාමට පොලඹවනු ලැබීය. ඔහු තවත් කිහිප දෙනෙකු සමග එහි නැවතී සිටිමින්, ඔහුගේ සිරිත පරිදි, ලොව පුරා සභාවලට සාමය ලබා දෙන ලෙස ඉල්ලමින් දිවා රෑ ස්වාමින් වහන්සේට යාච්ඤා කළේය. ඔහු අල්ලා ගනු ලැබීමට රාත්රි තුනකට පෙර, යාච්ඤා කරමින් සිටියදී, ඔහුගේ හිසට යටින් ඇති කොට්ටය හදිසියේම ගිනි ගෙන පුපුරා ගොස් දැවී යන බව ඔහු දර්ශනයකින් දුටුවේය. එය ක්රිස්තුස් වහන්සේ වෙනුවෙන් ඔහු තම ජීවිතය ගින්න කරණකොටගෙන අවසන් කරන බවට පුරෝකථනය කරන බව ඔහුගේ මිතුරන්ට අර්ථකථනය කළේය. ඔහු දඩයම් කරන අය නිර්දය වූ බැවින්, සහෝදරයන්ගේ ආදරය නිසා ඔහුට වෙනත් ගොවිපළකට යාමට සිදු විය. වැඩි කල් යාමට මත්තෙන්, ලුහුබැඳ ගිය අය පැමිණ එහි සිටි සේවකයින් දෙදෙනෙකු අත්අඩංගුවට ගන්නා ලද අතර, වධ හිංසාවලට ලක්ව ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙක්, පොලිකාප්ගේ නිල නිවසට පෙන්වීය.
එය රාත්රිය වූ අතර, ඔහු ඉහළ නිදන කාමරයක වැතිර සිටිනු ඔවුහු සොයා ගත්හ. ඔහුට වෙනත් නිවසක පදිංචියට යා හැකිව තිබුණත්, “දෙවියන් වහන්සේගේ කැමැත්ත ඉටුවේවා” කියා ඔහු එය ප්රතික්ෂේප කර තිබුණි. ඔවුන් පැමිණි බව දැනගත් ඔහු පහළට බැස ගොස් ඔවුන් සමග ඉතා සතුටු සිතින්, සන්සුන්ව කතා කළ අතර, ඔහුගේ මහලු විය සහ විශ්වසනීය ස්වභාවය පිළිබඳ පැමිණ සිටි අය මවිතයට පත් වූහ. එසේම එවැනි චරිතයක් සහිත වයසක මිනිසෙකු අත්අඩංගුවට ගැනීමට මෙතරම් කලබල වන්නේ මන්දැයි කල්පනා කළහ. ඔවුන් වෙනුවෙන් මේසයක් සකසන ලෙස නියෝග කළ ඔහු, බාධාවකින් තොරව යාච්ඤා කිරීමට පැයක් පමණක් ඉල්ලා සිටිමින් සතුටින් කෑම ගැනීමට ඔවුන්ටආරාධනා කළේය. එම ඉල්ලීම ලබා දෙන ලද අතර, ඔහු නැඟිට සිට ස්වාමීන්ගේ කරුණාවෙන් පිරී යාච්ඤා කළේය. පැමිණ සිටි අය මවිතයට පත් වූ අතර, බොහෝ ගෞරවාන්විත හා දේවානුභාවයෙන් යුත් මිනිසෙකු ඔහුගේ මරණයට යන බව දැක ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් දුක් වූහ.
පොලිකාල්ගේ වේදසාක්ෂික මරණය (Martyrdom of Polycarp) යන ලිපියෙහි තවදුරටත් පහත පරිදි දැක්වේ:
අවසානයේදී ඔහු තම යාච්ඤාව අවසන් කළේ, තමා මෙතෙක් ඇසුරු කළ කුඩා හෝ මහත්, ප්රසිද්ධ හෝ අපැහැදිලි සියල්ලන් සහ ලොව පුරා සිටින සමස්ත කතෝලික සභාව සිහිපත් කිරීමෙන් පසුවය. පිටත්වීමට නියමිත වේලාව පැමිණි විට, ඔව්හු ඔහු කොටළුවෙකු පිට තබා, මහා සබත් දවසක නගරයට ගෙන ගියෝය. නගරයෙහි ප්රධානියා වූ හෙරොද් සහ ඔහුගේ පියා නයිසෙටස් ඔහු මුණගැසී තම රථයෙන් ඔහු ගෙන ගියහ. ඔහු පසෙකින් හිඳගෙන, “සීසර් ස්වාමීන්’ යැයි කියමින් පූජා කිරීමෙහි ඇති වරද කුමක්ද? එසේ පවසා නිදහස් වන්න පවසමින් ඔව්හු ඔහුට ඒත්තු ගැන්වීමට උත්සාහ කළහ. මුලදී ඔහු ඔවුන්ට පිළිතුරු නොදුන් නමුත් ඔවුන් දිගටම කතා කළ විට ඔහු මෙසේ පැවසුවේය. “ඔබ උපදෙස් දෙන පරිදි මම නොකරමි.” දැන් ඒත්තු ගැන්වීම වෙනුවට ඔවුහු තර්ජනය කළහ.
ඔවුන් ඔහු කෙතරම් ඉක්මනින් රථයෙන් පිටතට දැමුවේද යත්, ඔහු කරත්තයෙන් බැසීමේදී ඔහුගේ කකුල සීරීමට ලක් විය. එහෙත් කිසිවක් සිදු නොවූවාක් මෙන් ඔහු වේගයෙන් ක්රීඩාංගණය වෙත ඇවිද ගියේය. එහිදී කිසිවෙකුගේ හඬක් නොඇසෙන තරමට එහි වූ ඝෝෂාව අධික විය.
පොලිකාප් ක්රීඩාංගණයට ඇතුළු වන විට, අහසින් හඬක් පාමිණ මෙසේ පැවසීය. “ශක්තිමත් වී මිනිසෙකු මෙන් සිටින්න, පොලිකාප්!” කිසිවෙකුත් කථා කළ තැනැත්තා දුටුවේ නැත. එහෙත් එහෙත් එහි සිටි අයගෙන් අපගේ මිනිසුන් බොහෝ දෙනෙකුට එම හඬ ඇසුණි. පොලිකාප් අත්අඩංගුවට ගෙන ඇති බවට ආරංචිය පැතිර යද්දී, විශාල ඝෝෂාවක් ඇති විය. ඔහු එහි පැමිණි විට, ඔහු පොලිකාප්ද යන්න පලාත් ආණ්ඩුකාරවරයා ඔහුගෙන් විමසීය. ඔහු තමා පොලිකාප් බව පිළිගත් පසු ඔහු ඔහුට ඒත්තු ගැන්වීමට උත්සහා කරමින්, “ඔබේ වයසට ගරු කරන්න! සීසර්ගේ නමින් දිවුරන්න! අදේවවාදීන්ගෙන් ඉවත් වන්න!”‘ එහෙත් පොලිකාප් සමූහයා දෙසට අත දිගුකර, සුසුම්ලමින්, ස්වර්ගය දෙස බලා, “අදේවවාදීන්ගෙන් ඈත් වන්න!” එහෙත් ආණ්ඩුකාරවරයා ඔහුට බලපෑම් කරමින්, “දිවුරුම ප්රකාශ කරන්න. එවිට මා ඔබ් නිදහස් කරන්නම් ක්රිස්තුස් වහන්සේට ශාප කරන්න!” එහෙත් පොලිකාප් පිළිතුරු දුන්නේ මෙසේය, “අවුරුදු අසූ හයක් මා උන් වහන්සේට සේවය කළෙමි. උන් වහන්සේ මට කිසි විටෙකත් වරදක් කර නැත. මා ගලවාගත් මගේ රජ්ජුරුවන් වහන්සේට මා අපහාස කරන්නේ කෙසේද?” එහෙත් ඔහු “සීසර්ගේ නාමයට දිවුරන්න” යනුවෙන් ප්රකාශ කළ විට, ඔහු පිළිතුරු දුන්නේ මෙලෙසිනි, “මා කවුදැයි නොදන්නා ලෙස මවාපාමින් මට මේ දේ කළ හැකි යැයි ඔබ සිතන්නේ නම්, හොඳින් සවන් දෙන්න: මම කිතුනුවෙක්මි.
ක්රිස්තියානි ධර්මයේ ඉගැන්වීම්, ඉගෙනීමට ඔබට අවශ්ය නම් දවසක් තෝරාගන්න. එවිට ඔබට ඒවා ඇසෙනු ඇත. “ජනතාවට ඒත්තු ගන්වන්න!” යැයි පළාත් ආණ්ඩුකාරවරයා එවිට පිළිතුරු දුන්නේය. පොලිකාප් එයට ප්රතිචාර දැක්වූයේ මෙසේය. “එවැනි සාකච්ඡාවකට ඔබ සුදුස්සෙක් වනු ඇත, මන්ද එයින් අප අපගේ විශ්වාසයන්ට නුසුදුසු ලෙස ක්රියා කිරීමට සිදු නොකරන්නේ නම්, දෙවියන් වහන්සේ විසින් පත් කරන ලද පාලකයන්ට සහ බලධාරීන්ට සුදුසු ගෞරවය පිරිනැමීමට අපට උගන්වනු ලැබ ඇත. ජනතාව සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, පිළිතුරු දීමක් සුදුසු වනු ඇතැයි මට හැඟෙන්නේ නැත.” ආණ්ඩුකාරයා මෙසේ කීවේය. “මා ළඟ තිරිසන් සතුන් ඉන්නවා. ඔබ ඔබේ අදහස වෙනස් නොකරන්නේ නම් මම ඔබ ඔවුන් වෙතට ඇද දමමි!” ඔහු මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය. “ඔවුන්ට අඬ ගසන්න, මන්ද අපට අපගේ මනස වඩා හොඳ තත්වයේ සිට නරකට වෙනස් කළ නොහැකි බැවිනි. එහෙත් කෲරත්වයෙන් යුක්තියට වෙනස් වීම විශිෂ්ටය.” නැවතත් ඔහු මෙසේ කීය. “ඔබ තිරිසනුන් නොසලකා හැරියොත්, ඔබ පසුතැවිලි නොවන්නේ නම්, මම ඔබ ගින්නෙන් විනාශ කරමි!’ එහෙත් පොලිකාප් ප්රකාශ කළේ මෙයයි. “ඔබ කාලයකට ඇවිළෙන එහෙත් ඉක්මනින්ම නිවී යන ගින්නක් ගැන පවසමින් තර්ජනය කරන්නෙහිය. එහෙත් පැමිණෙන විනිශ්චයේදී සහ සදාකාලික දඬුවමේදී දුෂ්ටයන් කෙරෙහි ඔබ කිසිත්ම නොදන්නා ආකාරයේ ගින්නක් ඔබ වෙනුවෙන් බලා සිටින්නේය. එහෙත් ඔබ බලා කුමක් සඳහාද? ඔබ කැමති දේ කරන්න.”
ඔහු මේ කාරණා සහ සහ තවත් බොහෝ කාරණා පවසන විට, ඔහු ධෛර්යයෙන් හා ප්රීතියෙන් පිරී ගියේය. ඔවුන් ඔහුට පැවසූ දේ පිළිබඳ කලබල නොවී සුදුමැලි නොවී ඔහුගේ මුහුණ කරුණාවෙන් පිරී ගියේය. ආණ්ඩුකාරවරයා එය දැක තුෂ්නිම්භූත වූ අතර, “පොලිකාප් තමා කිතුනුවෙකු බව ප්රකාශ කර ඇත!” යනුවෙන් ප්රකාශ කිරීම සඳහා තුන් වරක් ඔහුගේ ප්රකාශකයා ක්රීඩාංගණය මැදට යැවීය. එවිට ස්මර්ණාවේ විසූ අන්යජාතීහු හා යුදෙව්වෝ මුළු මහත් සමූහයම කෝපයෙන් උමතු වී මෙසේ පවසමින් කෑ ගැසූහ. “මේ සිටින්නේ ආසියාවේ ගුරුවරයායි, කිතුනුවන්ගේ පියායි, අපේ දෙවිවරුන් විනාශ කරන්නායි, ඔහු බොහෝ දෙනාට පුද පූජා හෝ නමස්කාර නොකිරීමට උගන්වන්නේය!” පසුව ඔවුන් සිවිල් සහ පූජක තනතුර දැරූ පිලිප්ගෙන් ඉල්ලා සිටියේ පොලිකාප් වෙත සිංහයෙකු නිදහස් කරන ලෙසයි. එහෙත් ඔහු ක්රීඩාව අවසන් කර ඇති බැවින් මෙය නීති විරෝධී දෙයක් විය හැකි බව පැවසීය. එවිට පොලිකාප් පණපිටින් පුලුස්සා දැමිය යුතු බවට සාමාන්ය ජනතාවගේ ඝෝෂාවක් නැඟුණි. ඇත්ත වශයෙන්ම, දැවෙන කොට්ටය පිළිබඳ දර්ශනය සම්පූර්ණත්වයට පත් විය යුතු විය. එසේ ඔහු තමා සමග සිටි ඇදහිලිවන්තයින් වෙත හැරී ඔවුන්ට මෙසේ පැවසීය. “මා පණපිටින් පිලිස්සිය යුතුව ඇත.”
සෙනග විශේෂයෙන්ම යුදෙව්වෝ සුපුරුදු පරිදි එසේ කරන්න කියා කීමට ගතවන කාලයටත් වඩා අඩු කාලයකදී, වැඩ කරන ස්ථානවලින් සහ නානකාමර වලින් දර කොටන් දර එකතු කළහ. දර සෑය සූදානම් වූ පසුව, ඔහුට මෙය කිරීමට පුරුදු නොවූවත් ඔහු තම ඇඳුම් සියල්ල ගලවා දැමීය. ඔහුගේ බඳ පටිය ලිහිල් කළේය. සපත්තු ගලවා ගැනීමට උත්සාහ කළේය. මන්ද ඇදහිලිවන්තයන් මෙම වරප්රසාදය ලබා ගැනීම සඳහා එකිනෙකා සමග තරග කළ බැවිනි. ඔවුන් ඔහු ගිනි ජාලාවට ඇණ ගැසීමට යන විට, ඔහු මෙසේ පැවසුවේය. “මට මෙසේ සිටීමට ඉඩ දෙන්න, මක්නිසාද ගිනි දැල් විඳ දරාගැනීමට මට හැකියාව ලබා දෙන තැනැන් වහන්සේ ඇණ ගැසීමක් නොමැතිව පවා ඒවා තුළ නොසැලී සිටීමට මට හැකියාව ලබා දෙනු ඇත.” එබැවින් ඔවුහු ඔහුට ඇණ නොගසා, ඔහුගේ අත් පිටුපසට කර බැඳ දැම්මෝය. එසේ ඔහු මහා රැළකින් පැමිණි උතුම් බැටළුවෙකු මෙන්, සර්වපරාක්රම දෙවියන් වහන්සේට පිළිගත හැකි දවන පූජාවක් ලෙස බැඳ තැබූහ.
ඔහු මෙසේ යාච්ඤා කළේය: “ඔබගේ ප්රේමණීය පුත්රයාණන් වහන්සේගේ, යේසුස් ක්රිස්තුස්වහන්සේගේ පියාණන් වහන්ස, අප ඔබ වහන්සේ හඳුනාගෙන ඇත්තේ උන් වහන්සේ කරණකොටගෙනය. මම මේ දවස සහ පැය ගැන ඔබට ආශීර්වාද ස්තුති කරමි. මා ප්රාණ පරිත්යාගි වේදසාක්ෂිකයින් සමග ශුද්ධාත්මයාණන්ගේ අමරණීයභාවය තුළ ආත්මය සහ ශරීරය යන දෙකෙහිම නැවත නැඟිටීමේ සිට සදාකාල ජීවනයට සඳහා ක්රිස්තුස් වහන්සේගේ කුසලානෙහි හවුල් වීම උදෙසා හැකියාව දී ඇති නිසා ස්තුතියි.
ඔබ වහන්සේගේ දිව්යමය ඉටුවීම අනුව අද දින මා ඔවුන් අතරට පොහොසත් සහ පිළිගත හැකි පූජාවක් ලෙස පිළිගනු ලැබේවා. මේ හේතුව නිසා මම සෑම දෙයක් උදෙසාම ඔබ වහන්සේට ප්රශංසා කරන්නෙමි. ඔබේ ආදරණීය පුත්රයාණන් වහන්සේ වන සදාකාලික උත්තම පූජක යේසුස් ක්රිස්තුස් වහන්සේ තුළින් මම ඔබට ආශීර්වාද කර ඔබ වහන්සේ මහිමයට පත් කරමි. යේසුස් ක්රිස්තුස් තුළින් ඔබ වහන්සේටත් ශුද්ධාත්මයාණන් වහන්සේටත් දැන් සහ පැමිණෙන යුගයන්වලදී මහිමය වේවා! ආමෙන්.”
ඔහු අවසන් කළ පසුව, ගින්න දල්වනු ලදුව විශාල දැල්ලක් ඇවිලී ගියේය. එය දැකීමට වරප්රසාද ලත් අපි පුදුම දෙයක් දුටුවෙමු. ගින්න කාමරයක හැඩය ගත් අතර, එය තුළ ප්රාණ පරිත්යාගිවරයාගේ සිරුර වට කර ඇති නැව්වල රුවල් මෙන් දිස් විය. එය මස් පිළිස්සීමක් මෙන් නොව, රත්තරන් සහ රිදී ලොම් තලයක පිරිපහදු කරන්නාක් මෙන් දිස් විය. සුවඳ දුම් හෝ වෙනත් මිල අධික කුළුබඩු සුවඳක් වැනි ඉතාම ප්රසන්න සුවඳක්ද අපට දැනෙන්නට විය. අවසානයේ ඔහුගේ සිරුර ගින්නෙන් දවා දැමිය නොහැකි බව දුටු අවනීතික පිරිස ඔහු කඩුවකින් කපා දමන ලෙස අලුගෝසුවෙකුට නියෝග කළහ. ඔහු එසේ කළ විට, ලේ ගලා ගොස් ගින්න නිවා දැමූ අතර, නොඇදහිලිවන්තයන් සහ තෝරාගත් අය අතර ඇති වෙනස ගැන මුළු සමූහයා මවිතයට පත් වූහ. ඇත්ත වශයෙන්ම ඔහු තෝරාගත් පිරිසගෙන් අයෙකු විය. අපේ කාලයේ සිටි විශිෂ්ටතම අපෝස්තලික සහ අනාවැකිමය ගුරුවරයා විය. ස්මර්ණාහි කතෝලික සභාවේ රදගුරුවරයා විය. මක්නිසාද ඔහු ප්රකාශ කළ සෑම වචනයක්ම ඉටු වූ අතර ඉදිරියේදීද ඉටු වනු ඇත.
එහෙත් දුෂ්ටයා ඔහුගේ ප්රාණ පරිත්යාගයේ ශ්රේෂ්ඨත්වය සහ නිර්දෝෂී ජීවිතය දුටු විට, බොහෝ අය කිරීමට කැමති වූ පරිදි අපට ඔහුගේ දුප්පත් ශරීරය පවා ලබාගත නොහැකි බව ඔහු දැනගත්තේය. “ඔවුන් කුරුසියේ ඇණ ගසනු ලැබූ තැනැත්තා අත්හැර මේ මිනිසාට නමස්කාර කිරීමට පටන් නොගන්නා ලෙසට” ඔහුගේ දේහය අපට ලබා නොදෙන ලෙස ආණ්ඩුකාරවරයාගෙන් ඉල්ලා සිටින ලෙස ඔහු හෙරොද්ගේ පියා සහ අලීගේ සහෝදරයා වන නීසෙටස් පොලඹවා ගත්තේය. මෙම අදහස පැමිණියේ අප ඔහු ගින්නෙන් ගෙන රැගෙන යාමට යන විට බලා සිටි යුදෙව්වන් විසින් එල්ල කරන ලද බලපෑම් නිසාය. වෙනත් කෙනෙකුට නමස්කාර කිරීම සඳහා අපට කිසි විටෙකත් ක්රිස්තුස් වහන්සේ අත්හැරිය නොහැකි බව ඔවුන් අවබෝධ කරගෙන සිටියේ නැත. අපි උන් වහන්සේට නමස්කාර කරන්නේ දෙවියන් වහන්සේගේ පුත්රයා ලෙසටය. එහෙත් ස්වාමින් වහන්සේගේ ගෝලයන් සහ අනුකරණය කරන්නන් ලෙස වේදසාක්ෂිකයින්ට අපි ප්රේම කරමු. යුදෙව්වන් කරදර කරන බව ශතාධිපතියා දුටු විට, ඔවුන්ගේ සිරිත පරිදි ඔහු (ශරීරය) ඔවුන් මැදට දමා පුළුස්සා දැමුවේය. පසුව අපි ආභරණවලට වඩා වටිනා සහ අනර්ඝ රන්වලට වඩා වටිනා සිහින් ඇටකටු එකතු කර සුදුසු ස්ථානයේ තැබුවෙමු. එහිදී, හැකි නම්, ඔහුගේ වේදසාක්ෂික මරණයේ සංවත්සරය සැමරීමට අපි ප්රීතියෙන් හා උද්දාමයෙන් යුතුව එක් වන්නෙමුව. එහිදී දැනටමත් එසේ කළ අය සිහිපත් කිරීම සඳහාත්, එසේ කරන්නට සිටින අය පුහුණු කිරීම සඳහාත් එසේ රැස්වෙමු. ආශීර්වාද ලත් පොලිකාප් සම්බන්ධ වාර්තාව එසේය. ෆිලඩෙල්ෆියාහි සිටි අයද ඇතුළුව, ඔහු ස්මර්ණාහි දොළොස්වන වේදසාක්ෂිකරුවා ඔහු විය. එහෙත් ඔහු ගැන පමණක් සියල්ලන් විසින් අන්යජාතිකයන් විසින් පවා විශේෂයෙන් සිහිපත් කරනු ලබන අතර, ඔහු පිළිබඳ කතා කරනු ලැබේ.
ස්මර්ණාහි කිතුනුවන්ගේ ලිපියට අනුව එලෙසින් පුදුමාකාර හා අපෝස්තලික පොලිකාප්ගේ ජීවිතය අවසන් විය. එම ලේඛනයේම එම කාලයේදීම ස්මර්ණාහි සිදු වූ වෙනත් වේදසාක්ෂික මරණද වාර්තා වේ. ඔවුන් අතර, පෙනෙන විදිහට මාර්සියෝනයිට් දෝෂයේ වැඩිමහල්ලෙකු වූ මෙට්රොඩෝරස් ගින්නෙන් පුලුස්සා මරා දමන ලදී. ජනතාව සහ බලධාරීන් ඉදිරියේ ඇදහිල්ල පිළිබඳ පිළිතුරු දීමට නිර්භීත වූ ප්රසිද්ධ වේදසාක්ෂිකවරයෙකු වූ පියෝනියස්, පීඩාවලින් මැලවී ගිය අයට නිවැරදි කිරීම සහ සැනසීම ලබා දුන්නේය. එසේම වධ හිංසාවලට ලක්වීමට, ඇණ ගසනු ලැබීමට සහ පුළුස්සා දමනු ලැබීමට පෙර ඔහු බැලීමට සිරගෙදරට පැමිණි අයට දිරිගැන්වීම් ලබා දුන්නේය. මගේ මුල් වේදසාක්ෂිකයන් පිළිබඳ එකතුවේ මේ පිළිබඳ විස්තර ඇතුළත් කර ඇත. ආසියාවේ පර්ගමම් නගරයේ ප්රාණ පරිත්යාගී අය සම්බන්ධයෙන්, එනම් කාපස්, පැපිලස් සහ ඇදහිල්ල පිළිබඳ බොහෝ උතුම් ප්රකාශ කිරීම්වලින් පසු තේජාන්විත සම්පූර්ණ වීමක් සොයාගත් කාන්තාවක වන ඇගතෝනීස් නමැති කාන්තාවක් සහ අනෙකුත් අයගේ මතක සටහන්ද ඇත.
වේදසාක්ෂික ජස්ටින්
16. ඔවුන්ගේ කාලයේදී, මා කලින් සඳහන් කළ ජස්ටින්, පාලකයන්ට [එනම් ඇන්ටෝනිනස් පයස් සහ ඔහුගේ පුතුන්] හට අපගේ ධර්ම නියාමකයන් පිළිබඳ ඇදහිල්ලේ පිළිතුරු දීම සඳහා දෙවන පොතක් ඉදිරිපත් කිරීමෙන් පසුව, දිව්යමය වේදසාක්ෂික මරණයෙන් සරසනු ලැබ ඇත. ජස්ටින් ප්රේක්ෂකයින් ඉදිරියේ සිදු කළ විවාදවලදී නැවත නැවතත් ක්රෙසන්ස් පරාජය කළ නිසා, සයිනික්වරයෙකු ලෙස ඔහුගේ ජීවිතය ගොඩනඟා ගැනීමට සහ සයිනික්වරයෙකු ලෙස ඔහු නම් කිරීම යුක්තිසහගත කිරීමට ක්රියා කළ දාර්ශනික ක්රෙසන්ස් ඔහුට එරෙහිව කුමන්ත්රණය උසිගැන්වීය. ප්රමුඛ දාර්ශනිකයා මෙම වේදසාක්ෂික මරණය ඉතා ආසන්න බව Defense පොතෙහි දැක්වෙන මෙම වචනවලින් පැහැදිලිවම පුරෝකථනය කර ඇත:
මා විසින් නම් කරන ලද හෝ සමහර විට ප්රඥාවට නොව පුරසාරම් දෙඩීමට ප්රේම කරන ක්රෙසන්ස් විසින් හෝ මටද විරුද්ධව කුමන්ත්රණය කරනු ලැබීමට හෝ බඳිනු ලැබීමට හෝ මම බලාපොරොත්තු වෙමි. ඔහු තමාට නොතේරෙන දේ ප්රසිද්ධියේ ප්රතික්ෂේප කරන බව දකිමින්, මුළාවට පත් වූ බොහෝ දෙනෙකුගේ ප්රසාදය හා සතුට දිනා ගැනීම සඳහා ක්රිස්තියානි අය අභක්තික අදේවවාදීන් යැයි පවසමින් ක්රියා කරන ඔහු දාර්ශනිකයා යන නම ලැබීමට සුදුසු අයෙකු නොවේය. මන්ද, ඔහු ක්රිස්තුස් වහන්සේගේ ඉගැන්වීම් අධ්යයනය නොකර අපට පහර දෙන්නේ නම්, ඔහු මුළුමනින්ම දුෂ්ට අයෙකු මෙන්ම සාමාන්යයෙන් තමන් නොදන්නා විෂයයන් සාකච්ඡා කිරීමෙන් වැළකී සිටින සරල මනසක් ඇති අයට වඩා නරක අයෙකි. එසේත් නැතිනම් ඔහු ඒවා අධ්යයනය කර ඒවායේ ශ්රේෂ්ඨත්වය අවබෝධ කර ගැනීමට අපොහොසත් වුවහොත් නැතිනම් ඔහු එය හොඳින් තේරුම්ගෙන සැකයෙන් වැළකීම සඳහා ලජ්ජා සහගත ලෙස ක්රියා කිරීමට තරම් පහත් අයෙකු නම්, ඔහු නොදැනුවත්කමට හා බියට යටත්ව වඩාත් පහත් හා නින්දිත ලෙස ක්රියා කරන්නෙකි. ඔහුගෙන් මෙවැනි ප්රශ්න ඇසීමේදී, ඔහු ඇත්තටම කිසිවක් නොදන්නා බව මා දැනගත් බව – ඔප්පු කර ඇති බව පවා ඔබ දැනගැනීම මට අවශ්ය වේ. මා ඇත්ත කතා කරන බව පෙන්වීම පිණිස, මා කතා කරන්නේ සත්යය බව පෙන්වීමට, ඔබ අපගේ හුවමාරු කරගැනීම් ගැන ඉගෙන නොගත්තද, ඔබ ඉදිරියේ අධිරාජයයෙකු උදෙසා සිදු කිරීමට වටිනා ක්රියාවක් වන නැවත වරක් ප්රශ්න සාකච්ඡා කිරීමට මම සූදානම්ව සිටිමි. එහෙත් ඔබ දැනටමත් මගේ ප්රශ්න සහ ඔහුගේ පිළිතුරු ගැන දැනුවත්ව සිටින්නෙහි නම්, ඔහු අප විශ්වාස කරන දේ ගැන කිසිවක් නොදන්නා බව ඔබට පැහැදිලි බව නිසැකය. එසේත් නැතිනම්, ඔහු ඒ පිළිබඳ දන්නේ නම්, ඔහු ප්රේක්ෂකයින් නිසා ඒ බව නොකියන අතර, මා පෙර කී පරිදි, ඔහු ප්රඥාවට නොව කීර්තියට ආදරය කරන්නෙකු බව එයින් ඔප්පු වේ. ඔහු සොක්රටීස්ගේ ගෞරවනීය ශික්ෂා පදයටවත් ගරු කරන්නේ නැත.
එම නිසා ජස්ටින් මෙසේ පවසයි. ඔහු සැබවින්ම ක්රෙසන්ස්ගේ උගුලට හසු වූ බවත්, ඔහුගේම අනාවැකියට අනුව ඔහුගේ සම්පූර්ණවීම සොයාගත් බවත්, ග්රීක ඉගෙනීමෙහි කැපී පෙනෙන අයෙකු සහ ඔහුගේ ලේඛන සඳහා අමතක නොවන මිනිසෙකු වන ටේෂන් Against the Greeks (ග්රීකයන්ට එරෙහිව) නමැති ඔහුගේ කෘතියේ මෙසේ පවසයි: “මේ මිනිස්සු නීති විරෝධී අය වැනි යයි අපූරු ජස්ටින් නිවැරදිව ප්රකාශ කළේය.” ඉන්පසු, ඔහු තවදුරටත් මෙසේ කියයි:
මහා නගරයේ තම ගුහාව සාදාගත් ක්රෙසන්ස්, පාදඩකම සහ මුදලට ඇති ඇල්ම සම්බන්ධයෙන් අනෙකුත් සියල්ලන් අභිබවා ගියේය. මරණය හෙළා දකින ලෙස ඔහු අනුන්ට උපදෙස් දුන් නමුත් ඔහු එයට බොහෝ සේ බිය විය. සරලව සත්යය ප්රකාශ කිරීමෙන් ජස්ටින් දාර්ශනිකයන් කෑදරකම සහ කුහකකම සම්බන්ධයෙන් වරදකරුවන් බවට ඒත්තු ගැන්වූ බැවින්, එය ජස්ටින්ට මහා නපුරක් ලෙස පැටවීමට කුමන්ත්රණය කළේය.
ජස්ටින්ගේ වේදසාක්ෂික මරණයට හේතුව එය විය.
ජස්ටින් විසින් නම් කරන ලද වේදසාක්ෂිකවරුන්
17. තමාගේම දුක්විඳීමට පෙර, ජස්ටින් ඔහුට පෙර වේදසාක්ෂිකයින් ලෙස මරණයට පත් වූ වෙනත් අය ගැන ඔහුගේ පළමුවන Defense (පිළිතුරු දීමේ) පොතෙහි සඳහන් කරයි:
දුෂ්ට ස්වාමිපුරුෂයෙකු සමග ජීවත් වූ කාන්තාවක් මුලදී ඔහු තරම්ම අපකීර්තිමත් ලෙස ජීවත් වූවාය. එහෙත් ඇය ක්රිස්තුස් වහන්සේගේ ඉගැන්වීම් ඉගෙනගත් විට ඇය නැවත ප්රතිස්ථාපනය වී තම ස්වාමිපුරුෂයාටද සදාකාලික දඬුවම ගැන අනතුරු අඟවා යහපත් ආකාරයට ජීවත් වන ලෙස පොලඹවා ගැනීමට උත්සාහ කළාය. එහෙත් ඔහු වෙනදා මෙන්ම දුෂ්ට ආකාරයටම ජීවත් වූ අතර, ඔහුගේ හැසිරීම ඔවුන්ගේ විවාහය බිඳ දැමුවේය. එයට හේතුව සෑම ආකාරයකම අස්වාභාවික සහ දුරාචාර වින්දනයක් ලබා ගත් මිනිසෙකු සමග දිගටම එක ඇඳක් බෙදා ගැනීම වැරදි යැයි ඔහුගේ බිරිඳ සිතූ බැවිනි. කෙසේ වෙතත්, ඇගේ පවුලේ අය ඔහුගෙන් දික්කසාද නොවන ලෙස ඇයගෙන් අයැද සිටියේ ඔහු වෙනස් වනු ඇතැයි යන අපේක්ෂාවෙනි. එහෙත් ඇගේ ස්වාමිපුරුෂයා ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවට ගිය විට ඔහුගේ හැසිරීම ඊටත් වඩා නරක අතර හැරුණු බව ඇය දැනගත් විට, ඔහුගේ පිළිකුල් සහගත ක්රමවලට සම්බන්ධ වීමෙන් වැළකීම සඳහා ඇය ඔහුට දික්කසාද ලියවිල්ලක් ලබා දුන්නාය.
ඇය කලින් බීමත්ව සිටි බේබද්දන් සහ ඇය සේවකයන් හා ගෘහාශ්රිතයන් සමග කළ විවිධ දුෂ්චරිත ක්රියාවන් අත්හැරීම ගැනත්, ඇය ඔහුද එසේ වීම ආශා කරන බව සම්බන්ධයෙනුත් ඇගේ “උතුම්” ස්වාමිපුරුෂයා සතුටු විය යුතුව තිබුණි.
ඒ වෙනුවට, ඔහුගේ කැමැත්තට පටහැනිව ඇය ඔහු හැර ගිය නිසා, ඔහු ඇය කිතුනුවෙකු බවට චෝදනා කළේය. ඇය එහිදී අධිරාජ්යයා වන ඔබට ආයාචනා කරමින් පෙත්සමක් ගොනු කළාය. එහිදී පළමුව ඇයගේ කටයුතු සමථයකට පත් කිරීමට ඉඩ දෙන ලෙසත් පසුව ඔබගේ චෝදනාවට පිළිතුරු දීමට අවස්ථාව දෙන ලෙසත් ඉල්ලා සිටියාය. ඔබ එම ඉල්ලීම ලබා දුන්නෙහිය.
ඇගේ හිටපු ස්වාමිපුරුෂයාට දැන් ඇයට පහර දීමට නොහැකි විය. එබැවින් ඔහු ඇයට ක්රිස්තියානි ධර්ම නියාමක ඉගැන්වූ සහ උර්බිසියස් විසින් දඬුවම් කරනු ලැබූ ටොලමි නම් වූ තැනැත්තෙකු දෙසට හැරුණේය. ඔහුට ශතාධිපති මිතුරෙකු ලවා ටොලමි අත්අඩංගුවට ගෙන ඔහුගෙන් එකම එක ප්රශ්නයක් ඇසුවේය: ඒ ඔහු කිතුනුවෙකුද යන්නයි. සත්යයට ආදරය කරන ටොලමි තමා කිතුනුවෙක් බව ප්රකාශ කළ විට, ශතාධිපතියා විසින් ඔහුට දිගු කලක් සිරගෙදරදී වධ හිංසා පමුණුවන ලදී. අවසානයේදී, එම පුද්ගලයා උර්බිසියස් වෙත ගෙගෙන ලදුව පෙර සිදු කළ ආකාරයටම ඔහුගෙන් මෙසේ අසනු ලැබිණි: ඔහු කිතුනුවෙකුද? ඔහු එසේ යයි ප්රකාශ කළේය. එවිට උර්බිසියස් ඔහුගේ මරණ දණ්ඩනය දීමට නියෝග කළ අතර, කිතුනුවෙකුද වන එක්තරා ලුසියස් නමැත්තෙක් මෙසේ පවසමින් අසාධාරණ තීන්දුවට විරෝධය පළ කළේය. “කිසිම ආකාරයකින් අනාචාරයේ යෙදෙන්නෙකු, වේශ්යාකම් කරන්නෙකු, මිනීමරුවෙකු, සොරෙකු, මංකොල්ලකරුවෙකු හෝ වැරදිකරුවෙකු නොවන එහෙත් තමා කිතුනුවෙකු බව පමණක් ප්රකාශ කරන මොහුට දඬුවම් කරන්නේ ඇයි? උර්බිසියස් ඔබේ තීන්දුව සීසර්ගේ දාර්ශනික පුත් පයස් අධිරාජයාට හෝ පූජනීය සෙනෙට් සභාවට නුසුදුසුයි.” උර්බිසියස් එයට හුදෙක් පිළිතුරු දුන්නේය. ” ලුසියස් ඔබත් කිතුනුවෙකු බව පෙනේ.” “නියත වශයෙන්ම මම කිතුනුවෙක්මි,” යනුවෙන් ලුසියස් පිළිතුරු දුන් විට, ඔහුද මරා දැමීමටද ඔහු නියෝග කළේය. ලුසියස් තම ස්තුතිය ප්රකාශ කරමින් මෙසේ කීවේය. එවැනි දුෂ්ට ඒකාධිපතියන්ගෙන් දෙවියන් වහන්සේ වෙතට, එනම් කරුණාවන්ත පියාණන් වහන්සේ සහ රජ්ජුරුවන් වහන්සේ වෙත ඔහු නැවත මාරු කිරීම ගැන ස්තුති කළේය. පසුව තුන්වන මිනිසෙකුද ඉදිරිපත් වූ අතර ඔහුටද එම දඬුවමම නියම කරනු ලැබිණි!
මෙයට ජස්ටින් මා කලින් උපුටා දැක්වූ වචන උචිත ලෙස එකතු කළේය. “මමද නම් කරන අයගෙන් කෙනෙකු මට විරුද්ධව කුමන්ත්රණය කරනු ලැබීම බලාපොරොත්තු වෙමි.”
ජස්ටින්ගේ ලේඛන
18. වේදසාක්ෂික වන ජස්ටින් අපට බොහෝ ප්රයෝජනවත් නිබන්ධන ලබා දී ඇත. දේවධර්මය පිළිබඳ පුහුණු වූ සංස්කෘතික බුද්ධියක් සහිත ඒවාය. ඒවායින් පහත සඳහන් නිබන්ධන සිසුන්ට ප්රයෝජනවත් යැයි මම නිර්දේශ කරමි:
A Defense of Our Faith, ඇන්ටෝනියස් පයස්, (Antoninus Pius), ඔහුගේ පුත්රයන් සහ රෝමානු සෙනෙට් සභාවට ආමන්ත්රණය කර ඇත.
A Second Defense of Our Faith, ඔහුගේ අනුප්රාප්තිකයා වූ ඇන්ටෝනියස් වේරස් (Antoninus Verus) මාකස් අවුරේලියස් [Marcus Aurelius] වෙත ආමන්ත්රණය කර ඇත. මා මෙහි විස්තර කරන්නේ ඔහුගේ කාල පරිච්ඡේදයේ වූ සිදුවීම්ය.
Against the Greeks, ක්රිස්තියානි සහ ග්රීක දාර්ශනිකයන් දෙපාර්ශ්වය විසින්ම විවාදයට ලක් කරන ලද දීර්ඝ සාකච්ඡාවන් සහ යක්ෂයින් පිළිබඳ කතිකාවතක්.
A Refutation, ග්රීකයන්ට තවත් පිළිතුරක්.
The Sovereignty of God,
ශුද්ධලියවිල්ල සහ ග්රීක ලේඛනවලින් යන දෙකින්ම උපුටා ගත් කාරණා.
Songs for the Harp
On the Soul, ඔහුගේ අදහස් විදහාපාල සහ ග්රීක් දාර්ශනිකයින්ගේ අදහස් පිළිබිඹු කරමින් දක්වයි.
ඔහු එපීසයේ පවත්වන ලද යුදෙව්වන්ට එරෙහිව සංවාදයක්ද සම්පාදනය කළේය: Dialogue Against Trypho. එවකට සිටි වඩාත්ම කැපී පෙනෙන හෙබ්රෙව් ජාතිකයන්ගෙන් කෙනෙකු වූ ට්රිපෝට එරෙහි සංවාදය. දාර්ශනික අධ්යයනයෙන් සහ සත්යය පිළිබඳ ජ්වලිතයෙන් විමසා බැලීමෙන් පසුව දෙවියන් වහන්සේගේ කරුණාව ඔහුට ඇදහිල්ලට මඟපෙන්වූ ආකාරය මෙයින් ඔහු පවසයි. ක්රිස්තුස් වහන්සේගේ ඉගැන්වීමට විරුද්ධව යුදෙව්වන් කුමන්ත්රණය කළ ආකාරය විස්තර කරමින් ඔහු ට්රිපෝටද ඒ හා සමානවම චෝදනා කරයි:
ඔබේ කූට නපුරු ක්රියා ගැන පසුතැවිලි වීමට ඔබ අසමත් වූවා පමණක් නොව, ඔබ අපගේ තෝරාගත් මිනිසුන් තෝරාගෙන අභක්තික කිතුනු නිකායක් බිහි වී ඇති බව පවසමින් ඔවුන් යෙරුසලමේ සිට ලෝකයේ සෑම ප්රදේශයකටම යැව්වෙහිය. එසේම අප ගැන නොදන්නා සියල්ලන්ම අපට විරුද්ධව චෝදනා එල්ල කරන අතර, එසේ ඔබ ඔබ සම්බන්ධයෙන් පමණක් නොව සමස්ත මනුෂ්ය වර්ගයාගේම අසාධාරණ බව පිළිබඳ වරදකරු වේ.
ඔහුගේ දවස දක්වාම අනාවැකිමය දීමනාව සභාව දීප්තිමත් කළ බවත්, යොහන්ගේ එළිදරව්ව උපුටා දක්වමින් එය ප්රේරිතයාගේම කාර්යයක් බව ප්රකාශ කරමින් ඔහු ලියයි. යුදෙව්වන් ඇතැම් කොටස් ශුද්ධලියවිල්ලෙන් කපා දැමූ බව දක්වමින් ට්රිපෝට එරෙහිව ඒවා නිරූපණය කරමින් ඔහු අනාගතවක්තෘවරුන්ගේ සමහර කොටස් උපුටා දැක්වීමද සිදු කරයි. ඔහුගේ බොහෝ කෘති දැනටත් පවතින අතර පැරණි ලේඛකයින් විසින්ද උපුටා ගන්නා ලදී. Against Heresies, (මිථ්යාදෘෂ්ටියට එරෙහිව) 4 වන පොතේ, ඉරනේයස් මෙසේ ලියයි:
ජස්ටින් මාර්සියන්ට එරෙහි ඔහුගේ නිබන්ධනයේ ඉතා හොඳින් කියා සිටියේ ඔහු මැවුම්කරුවාණන් වහන්සේට වඩා වෙනත් දෙවියෙකු පිළිබඳ දේශනා කළේ නම් ඔහු ස්වාමින් වහන්සේ විශ්වාස නොකරන බවයි.
එම කෘතියේම 5 වන පොතෙහි මෙසේ දැක්වේ:
ජස්ටින් එය ඉතාම හොඳින් සඳහන් කළේය: ස්වාමින් වහන්සේගේ පැමිණීමට පෙර, සාතන් දෙවියන් වහන්සේට අපහාස කිරීමට එඩිතර වූයේ නැත. මන්ද ඔහු ඔහුගේ හෙළා දකිනු ලැබීම ඒ වන විටත් නොදැන සිටි බැවිනි.
මෙම කොටස් ඔහුගේ ලේඛන ප්රවේශමෙන් අධ්යයනය කිරීමට සිසුන් දිරිමත් කළ යුතු අතර, ඔහු පිළිබඳ කරුණු එබඳු වේ.
රදගුරුවරු සහ හෙගෙසිපස්
19. මෙම පාලන සමයේ [මාකස් අවුරේලියස්ගේ] අටවන වසර වන විට, සෝටර් ඇනිසෙටස්ගෙන් පසුව රෝමයේ රදගුරු පදවියට පත් විය. ඔහු එකොළොස් අවුරුද්දක් නිලයෙහි සිටියේය.
වසර දහහතරක් ඇලෙක්සැන්ඩ්රියා මුහුද ප්රදේශය සෙලඩියන් විසින් පාලනය කරන විට, 20. ඇග්රිපිනස් බලයට පත් විය. අන්තියෝකියේ සභාවේ, සුප්රසිද්ධ තියෝෆිලස් ප්රේරිතයන්ගේ සිට හයවැනියා විය. සිව්වැන්නා වූයේ මරණින් පසුව වීරත්වයට පත් කරන ලද කොර්නේලියස් සහ පසනේනා ඊරෝස් විය.
21. මේ කාලයේ සභාවේ සමෘද්ධිමත් වූ අය අතර අපට කලින් හමු වූ හෙගෙසිපස්, කොරින්තියේ රදගුරු ඩයොනිසියස්, ක්රීට්හි රදගුරු පිනිටස්, පිලිප්, ඇපොලිනාරියස්, මෙලිටෝ, මුසානස්, මොඩෙස්ටස් සහ සියල්ලටම වඩා ඉරේනියස්ද වූහ. ඔවුන්ගේ ඕතඩොක්ස්වාදය (සාධම්මිකවාදය) සහ අපෝස්තලික සම්ප්රදාය පිළිබඳ වූ උද්යෝගය ලිඛිත ස්වරූපයෙන් අප වෙත ළඟා වී තිබේ.
22. හෙගෙසිපස් සිය විශ්වාසයන් පිළිබඳ සම්පූර්ණ වාර්තාවක් සහිත පොත් පහක් අපට තබා ගොස් ඇත. ඒවායෙහි ඔහු රෝමයට ගොස් එහි සිටි බවත් එහි සිටි සියලුම රදගුරුවරුන් අතර එකම ධර්ම නියාමකයක් සොයා ගැනීමට හැකි වූ බවත් පවසයි. Clement’s Letter to the Corinthians (කොරින්තිවරුන් වෙත යවන ලද ක්ලෙමන්ට්ගේ ලිපිය) ගැන අදහස් දැක්වීමෙන් පසු ඔහු මෙසේ ලියයි:
ප්රීමස් රදගුරු බවට පත් වන තුරු කොරින්ති සභාව සත්යය ධර්ම නියාමකවල පැවතුණි. මම රෝමයට යන ගමනේදී කොරින්තිවරුන් සමග සාකච්ඡා කළ අතර, අපි සත්යය ධර්ම නියාමකයෙන් ප්රබෝධවත් වුණෙමු. රෝමයට පැමිණීමෙන් පසුව මම ඇනිසෙටස් දක්වා අනුප්රාප්තියන්ගේ ලැයිස්තුව සම්පාදනය කළෙමි. ඇනිසෙටස්ගේ උපස්ථායකයා (වැඩිමහල්ලා) ලූතෙරෙස්ය. ඇනිසෙටස්ගෙන් පසුව සෝටෙර් සහ ඔහුට පසුව ලූතෙරෙස් අනුප්රාප්තක පදවියට පත් කරන ලදී. සෑම අනුප්රාප්තියකදීම සහ සෑම නගරයකම දේශනා කිරීම ව්යවස්ථාව, අනාගතවක්තෘවරුන් සහ ස්වාමින් වහන්සේට අනුරූප විය.
එම ලේඛකයාම ඔහුගේ කාලයේ මිථ්යාදෘෂ්ටීන්ගේ මූලාරම්භය ගැනද විස්තර කරයි:
ස්වාමින් වහන්සේ හා සමාන ආකාරයෙන්ම සහ ඒ හා සමාන හේතුව නිසා වේදසාක්ෂිකයෙකු ලෙස මරණයට පත් වූ ධර්මිෂ්ඨ යාකොබ් තුමාගෙන් පසුව, ඔහුගේ (යාකොබ්ගේ) මාමා වූ ක්ලෙයෝපස්ගේ පුත් සිමියොන් රදගුරුවරයා ලෙස පත් කරන ලද අතර, ස්වාමීන් වහන්සේගේ ඥාති සහෝදරයා නිසා සියලු දෙනා විසින් ඔහු නිර්දේශ කරන ලදී. සභාව තවමත් අසභ්ය වචනවලට නොමඟ ගොස් නොතිබූ නිසා ඔවුහු සභාව කන්යාවක් ලෙස හැඳින්වූහ. එහෙත් තෙබුතිස්, ඔහු රදගුරු තනතුරට පත් නොකරන ලද නිසා, ඔහු අයත් වූ මිථ්යාදෘෂ්ටීන් හත කරණකොටගෙන ඇය අපවිත්ර කිරීමට පටන් ගත්තේය. මොවුන් අතර සයිමන් සහ ඔහුගේ සයිමන්වාදීහු, ක්ලෙයෝයස් සහ ඔහුගේ ක්ලියෝබියන්වරු, ඩොසිතෙයුස් සහ ඩොසිතෙයුස්වරු, ගොර්තෙයුස් සහ ගොරතෙයුස්වරු සහ මස්බොතියන්වරු වූහ. මොවුන්ගෙන් මෙනන්ඩ්රියන්වාදීන්, මාර්සියොන්වාදීන්, කාර්පොකේටියන්වාදීන්, වැලන්ටිනියානුවන්, බැසිලිඩියන්වරුන් සහ සැටර්නිලියානුවන් ව්යුත්පන්න වන අතර, ඒ සෑම කෙනෙක්ම තමන්ගේම මතයන් තමන්ගේම ආවේණික ආකාරයෙන් එන්නත් කරති.
දෙවියන් වහන්සේට සහ උන් වහන්සේගේ ක්රිස්තුස් වහන්සේට එරෙහි විෂ සහිත ඉගැන්වීම් මගින් සභාවේ එකමුතුකම බිඳ දමන බොරු ක්රිස්තුස්වරු, බොරු අනාගතවක්තෘවරු සහ ව්යාජ ප්රේරිතවරු මොවුන්ගෙන් පැමිණෙති.
හෙගෙසිපස්ද වරක් යුදෙව්වන් අතර පැවති නිකායන් විස්තර කරයි:
චර්මඡේදනය, ඉශ්රායෙල් දරුවන්, යූදා ගෝත්රයට සහ මෙසියස් වහන්සේට එරෙහිව විවිධ මත මේවාට ඇතුළත් විය: එසීනවරු, ගලීලියානුවරු, හෙමරොබැප්ටිස්ට්වරු, මස්බෝතියන්වරු, සමාරිතවරු, සද්දුසිවරු සහ පරිසිවරු මෙහි වූහ.
ඔහු තවත් බොහෝ කාරණාද ලිවීය. ඒවායින් සමහරක් මා දැනටමත් උපුටා දක්වා ඇති අතර, හෙබ්රෙව්වරුන්ගේ ශුභාරංචිය, සිරියැක් ශුභාරංචිය සහ විශේෂයෙන් හෙබ්රෙව් භාෂාවේ සහ වාචික සම්ප්රදායේ කෘතීන් උපුටා දක්වමින් ඔහු හෙබ්රෙව් ආගමෙන් හැරුණු අයෙකු බව පෙන්වා දී ඇත. ඔහු පමණක් නොව, ඉරනේනියස්ද සහ සියලු මුල් ලේඛකයින්ද සොලමන්ගේ හිතෝපදේශ හැඳින්වූයේ “සර්ව-ගුණවත් ප්රඥාව” යනුවෙනි. සමහර ඊනියා ද්විතීක සම්මත ග්රන්ථ (Apocrypha) ඔහුගේම කාලයේ සිටි ඇතැම් මිථ්යාදෘෂ්ටිකයන් විසින් ව්යාජ ලෙස සකස් කරන ලද ඒවා බවද ඔහු පවසයි. එහෙත් දැන් මා වෙනත් ලේඛකයෙකු පිළිබඳ කීම අවශ්ය වේ.
කොරින්තියේ රදගුරු ඩයොනිසියස්
23. කොරින්තියේ රදගුරුවරයා ලෙස, ඩයොනිසියස් තමා යටතේ සිටි අයට පමණක් නොව, විශේෂයෙන් ඔහු සභා සඳහා ලියූ සාමාන්ය ලිපි මගින් දූරස්ථව සිටි අයටද, දේවානුභාවයෙන් සේවය කළේය. මේවා අතර, ස්පාටන්වරුන්ට ලියන ලද ලිපිය සාමය සහ එකමුතුකම පිළිබඳ ඕතඩොක්ස් (සාධම්මික) උපදෙස් වන අතර, ඇතැන්ස්වරුන්ට ලියන ලද ලිපිය ශුභාරංචියට අනුව ජීවත් වීම උදෙසා ඇදහිල්ලට කැඳවීමක් ජීවිතයට කැඳවීමක් වේ. මන්ද ඔවුන්ගේ රදගුරුවරයා වූ පබ්ලියස්, වේදසාක්ෂිකයෙකු ලෙස එම කාලයේදී මරා දමන ලද නිසා, දේවවචනයෙන් ඉවත් වී ඇදහිල්ල අත්හළ අය ලෙස ඔහු ඔවුන් පිළිකුළින් හෙළා දකින බැවිනි. කාලයේ පීඩා. මෙම වේදසාක්ෂික මරණයෙන් පසුව ක්වාඩ්රේටස් ඔවුන්ගේ රදගුරුවරයා ලෙස පත් කරන ලද බවත්, ඔහුගේ උද්යෝගය නිසා ඔවුන් නැවත එක් වූ බවත් ඔවුන්ගේ ඇදහිල්ල නැවත ප්රබෝධවත් වූ බවත් ඔහු විස්තර කරයි. ක්රියා (17:34) පොතෙහි වාර්තා කර ඇති පරිදි ප්රේරිත පාවුල් විසින් සංවර්තනය කරන ලද ඇරියෝපගයෙහි දියෝනිසියස් ඇතන්ස්හි රදගුරුවරයා ලෙස පත් කරන ලද ප්රථමයා බව ඔහු ප්රකාශ කරයි. ඔහු නිකමේදියන්වරුන් (Nicomedians) වෙත ලියූ සත්යය පිළිබඳ පිළිතුරු දීමේ තවත් ලිපියක ඔහු මාර්සියන්ගේ මිථ්යාදෘෂ්ටියට පිළිබඳ දක්වයි. ඔහු ගෝර්තිනාහි සභාවට සහ ක්රීතයෙහි වෙනත් තැන්වල සභාවන්ට ලිවීය. එහි සභාවේ ධෛර්යය ගැන පිලිප්ට සුබ පතමින් සහ එසේ වූවත් මිථ්යාදෘෂ්ටිකයන්ගෙන් ආරක්ෂා වන ලෙස ඔහුට අනතුරු අගවමින් ලිවීය.
අමස්ට්රිස්හි සභාවට සහ පොන්තස්හි සිටින අයට ලිපියක් යවමින්, බිචිලිඩස් සහ එල්පිස්ටිස් ඔහුට ලියන පිණිස උදක්ම ඉල්ලා සිටි බව පවසයි. පසුව ඔහු දිව්යමය ලියවිල්ල විස්තර කර ඔවුන්ගේ රදගුරුවරයා වන පැල්මස් ඔහුගේ නමින් සඳහන් කරයි. ඔහු විවාහය සහ බ්රහ්මචර්යාව ගැන දීර්ඝ වශයෙන් සාකච්ඡා කරන අතර සදාචාරාත්මක හෝ මිථ්යාදෘෂ්ටික පසුබෑමෙන් පසුව නැවත පැමිණෙන අය නැවත පිළිගත යුතු බවට උපදෙස් දෙයි.
ලැයිස්තුවේ සඳහන් තවත් ලිපියක් නොසියානුවන් වෙත යවන ලද ලිපියකි. එහිදී ඔහු රදගුරුවරයා වන පිනිටස්ගෙන් ඉල්ලා සිටින්නේ සහෝදරයන්ට බ්රහ්මචර්යාව අනිවාර්ය නොකරන ලෙසත්, එහෙත් බොහෝ දෙනෙකුගේ දුර්වලකම මතක තබා ගන්නා ලෙසත්ය. මෙයට පිනිටස් මෙසේ පිළිතුරු දුන්නේය. තමා දියෝනිසියස් අගය කරන නමුත්, කිරිමය වචනවලින් පෝෂණය නොකර, මහලු වියේදී පවා කුඩා දරුවන් ලෙස සලකනු නොලබන පිණිස, වඩාත් උසස් කාරණා සහිත ලිපියකින් වඩාත් ඝන ආහාර ලබා දෙන ලෙස ඔහුගෙන් ඉල්ලා සිටියේය. මෙම ලිපියෙන් පිනිටස්ගේ සාධම්මික බව, දයාව, ඉගෙනීම සහ දේවධාර්මීය සංජානනය මනාව පිළිබිඹු වේ.
දියෝනිසියස් විසින් රදගුරු සෝටර් සහ රෝමවරුන්ට ලියන ලද ලිපියක්ද අදටත් පවතී. එහිදී ඔහු අපගේම කාලයේ පීඩා දක්වා පවත්වාගෙන එන ලද රෝමවරුන්ගේ චාරිත්රය අගය කරයි:
මුල සිටම ඔබගේ සිරිත වූයේ සියලුම කිතුනුවන්ට කරුණාව දැක්වීම සහ සෑම නගරයකම සභාවන් වෙත දායක මුදල් යැවීම, සමහර ස්ථානවල හෝ පතල්වල සිටින අවශ්යතා ඇති අයගේ දුෂ්කරතා සමනය කිරීම විය. ඔබගේ මුතුන් මිත්තන්ගේ රෝමානු චාරිත්රය වන මෙය, රදගුරු සෝටර් විසින් පවත්වා ගෙන ගියා පමණක් නොව, සාන්තුවරයන් අතර නොමසුරුව ත්යාගශීලීව බෙදාගැනීමෙන් සහ දේවානුභාවයෙන් යුක්තව පියෙවරුන්ගේ වචන සමගින් රෝමයට පැමිණෙන සහෝදරයන් දිරිමත් කිරීමෙන් වැඩි දියුණු කර ඇත.
එම ලිපියේම ඔහු ක්ලෙමන්ට්ගේ කොරින්තිවරුන්ට ලියූ ලිපිය (Clement’s Letter to the Corinthians) ගැන සඳහන් කරයි. එය මුල සිටම සභාවේදී කියවීම සිරිතක් වූ බව දක්වයි:
අපි ඔබගේ ලිපිය ස්වාමීන්ගේ දවස වන අද කියෙව්වෙමු. අපි එය දිගටම අපගේ අවවාදය පිණිස කියවන්නෙමු. ඔබ වෙනුවෙන් ක්ලෙමන්ට් ලියා ඇති පෙර ලිපිය සමගින් එය කියවන්නෙමු.
එම ලේඛකයාම තමාගේම ලිපි ගොතන ආකාරය ගැන මෙසේ කියයි:
සහෝදරයන් මගෙන් ලිපි ලිවීමට ඉල්ලා සිටි විට මම ඒවා ලිව්වෙමි. එහෙත් යක්ෂයාගේ අපෝස්තුළුවරුන් ඒවා වල් පැළෑටිවලින් පුරවා, එයින් සමහර දේවල් අත්හැර දමා, එයට සමහර දේවල් එකතු කර ඇත. එහෙත් ඔවුන් උදෙසා ශෝකය බලා සිටියි. එසේනම්, ඔවුන් ඉතා පහත් ලේඛනවලට එරෙහිව සැලසුම් කර ඇති විට, සමහරුන් ස්වාමීන් වහන්සේගේ වචනය පවා විකෘති කර තිබීම පුදුමයක් නොවේ.
මේවාට අමතරව, වඩාත් ඇදහිලිවන්ත විශ්වාස කරන්නෙකු වන ක්රිසොෆෝරාට ඩයොනිසියස් විසින් ලියන ලද ලිපියක් තවමත් පවතී. එහිදී ඔහු ඇයට උචිත ආත්මික ආහාර සපයයි ඩයොනිසියස් පිළිබඳ කරුණු එබඳුය.
අන්තියෝකියේ රදගුරු තියෝෆිලස්
24. කලින් සඳහන් කළ අන්තියෝකියේ රදගුරු තියෝෆිලස්ගෙන් සහ තවත් කෙනෙකුගෙන් එකක් ලෙස ඔටෝලිකස් වෙත ආමන්ත්රණය කරන ලද ප්රාථමික නිබන්ධන තුනක් තවමත් පවතියි. එය Against the Heresy of Hermogenes, (හර්මොජිනස්ගේ මිථ්යාදෘෂ්ටියට එරෙහිව) ලෙස නම් කර ඇත. එහි ඔහු යොහන්ගේ එළිදරව්ව උපුටා දක්වයි. එකල සිටි මිථ්යාදෘෂ්ටිකයින් අපෝස්තලික ඉගැන්වීමේ නිර්මල බීජය බොහෝ වල් පැළෑටිවලින් මෙන් දූෂණය කිරීමට ක්රියාකාරී වූ අතර සෑම තැනකම සභාවල දේවගැතිවරු සහෝදරයන්ට අනතුරු අඟවමින් සහ වාචිකව විමසීමෙන් සහ ඒවා ප්රතික්ෂේප කරමින් ලිඛිත නිබන්ධනවල ඔවුන්ගේ අදහස් ඉදිරිපත් කරමින් හා මිථ්යාදෘෂ්ටිකයන් එළිදරව් කරමින් ක්රිස්තුස් වහන්සේගේ බැටළුවන් වෙතින් වන මෘගයන් මෙන් ඔවුන් පලවා හැරියහ. තියෝෆිලස් ඔවුන්ට එරෙහි ව්යාපාරයට සම්බන්ධ වූ බව, සංරක්ෂණය කර ඇති මාර්සියන්ට එරෙහි ඔහුගේ ප්රශංසනීය ක්රියාවෙන් පැහැදිලි වේ. අන්තියෝකියේ රදගුරු ලෙස ඔහුගේ අනුප්රාප්තිකයා වූයේ ප්රේරිතයන්ගෙන් හත්වැනියා වූ මැක්සිමින්ය.
පිලිප්, මොඩෙස්ටස් සහ සාදිස්හි මෙලිටෝ
25. ගෝර්ටිනාහි රදගුරු ලෙස ඩයෝනිසියස්ගේ ලිපියෙන් අප දන්නා පිලිප්ද ඉරනේයස් සහ මොඩෙස්ටස් මෙන්ම මාසියොන්ට එරෙහිව වැදගත් නිබන්ධනයක් ලිවීය. ඔහු එම මිනිසාගේ වැරදි එළිදරව් කිරීම සම්බන්ධයෙන් විශිෂ්ට අයෙකු විය.
26. ඔවුන් සමග සමකාලීනයන් ලෙස, සාදිස්හි රදගුරු මෙලිටෝ සහ හිරාපොලිස්හි රදගුරු ඇපොලිනාරියස් ඔවුන්ගේ කීර්තියේ උච්චතම ස්ථානයේ සිටි අතර, ඒ සෑම කෙනෙක්ම එකල රෝම අධිරාජ්යයා (මාකස් අවුරේලියස්) වෙත ඇදහිල්ලේ පිළිතුරු දීමක් සමගින් ආමන්ත්රණය කළහ. ඔවුන්ගේ කෘතිවලින් පහත සඳහන් දෑ අපගේ අවධානයට යොමු වී ඇත:
මෙලිටෝ විසින් ලියන ලද කෘති:
Concerning Easter [Passover] Books 1 & 2 – පාස්කු සම්බන්ධයෙන් – පොත් 1 සහ 2
On Christian Life and the Prophets – කිතුනු ජීවිතය සහ අනාගතවක්තෘවරුන් ගැන
The Church – ශුද්ධවූ සභාව
The Lord’s Day – ස්වාමීන්ගේ දවස
Soul and Body – ආත්මය සහ ශරීරය
Baptism, Truth, Faith – බෞතිස්මය, සත්යය, ඇදහිල්ල
The Birth of Christ – ක්රිස්තුස් වහන්සේගේ උපත
A Book of Prophecy – අනාවැකි පිලිබඳ පොතක්
Hospitality – ආගන්තුක සත්කාරය
The Key – යතුර
The Faith of Man – මිනිසාගේ ඇදහිල්ල
Creation – නිර්මාණය
The Obedience of Faith – ඇදහිල්ලේ කීකරුකම
The Senses – ඉන්ද්රියයන්
The Devil – යක්ෂයා
The Revelation of John – යොහාන්එගේ එළිදරව්ව
God Incarnate – දෙවියන්ගේ අවතාරය
To Antoninus – ඇන්ටෝනිනස් වෙත
Concerning Easter31 කෘතියආරම්භයේදී, ඔහු එම පොත සම්පාදනය කළ කාලය දක්වයි:
මෙය ලියා ඇත්තේ සර්විලියස් පවුලස් ආසියාවේ ආණ්ඩුකාරව සිටියදී සහ සේගරිස් වේදසාක්ෂිකයෙකු ලෙස මරණයට පත් කරන ලද කාලයේදීය. ඒ කාලය වන විට එලඹි පාස්කු උත්සවය සම්බන්ධයෙන් ලවොදීසියෙහි විශාල වාදයක් ඇති විය.
ඇලෙක්සැන්ඩ්රියාවේ ක්ලෙමන්ට් මෙම කෘතිය ඔහුගේම Concerning Easter කෘතියෙහි උපුටා දක්වයි. ඔහු පවසන පරිදි ඔහු මෙලිටෝගේ ප්රතිඵලයක් ලෙස එය ලියා ඇත. තවද, අධිරාජ්යයා වෙත යොමු කරන ලද ඔහුගේ පෙත්සමේ ඔහුගේ කාලයේ අපට සැලකුවේ පහත ආකාරයට බව මෙලිටෝ සඳහන් කරන්නේය:
ආසියාව පුරා නව නියෝග මගින් ආගමික මිනිසුන් සමූහයකට හිංසා පීඩා කිරීම මෙලෙසින් පෙර කිසි දිනෙක සිදු වී නැත. අනුන්ගේ දේපොළවලට ආශා කරන නිර්ලජ්ජිත ඔත්තුකරුවෝ මෙම අණ පනත්වලින් ප්රයෝජන ගෙන දිවා රෑ අහිංසකයන් කොල්ලකමින් සිටිති. ඔබේ අණ පරිදි මෙය සිදු කරන්නේ නම් එය යහපත්ය: ධර්මිෂ්ඨ රජ කෙනෙකු වෙත කිසිම දිනක අයුක්ති සහගත ප්රතිපත්ති ඇත්තේ නැත. අපි එවැනි මරණයක ගෞරවය දරන්නට සතුටු වෙමු. එහෙත් අපි මෙම එක ඉල්ලීමක් කරන්නෙමු: එවැනි අසමගියක් සම්බන්ධ කතුවරුන්ගේ ලේඛන කියවා සත්යය පරීක්ෂා කර ඔවුන් දඬුවම් ලැබීමට සහ මරණයට විඳීමට සුදුසුද නැතිනම් නිදොස් කොට නිදහස් කිරීමට සහ ප්රතිස්ථාපනයට සුදුසුද යන්න විනිශ්චය කරන්න. එහෙත් විදේශීය සතුරන්ට එරෙහිව පවා නොගැළපෙන මෙම නව නියෝගය – ඔබෙන් පැන නොනගින්නේ නම්, මැර කල්ලියක් විසින් කොල්ලකනු ලැබීමෙන් වැළකී සිටීමට අවසර දෙන ලෙස අපි ඔබෙන් තව තවත් ඉල්ලා සිටිමු.
ඉන්පසු ඔහු තවදුරටත් මෙසේ කියයි:
අපගේ දර්ශනය මුලින්ම පැන නැගුණේ විදේශීය රටකය. එහෙත් එය ඔබගේ මුතුන් මිත්තා වූ ඔගස්ටස්ගේ මහා පාලන සමයේදී ඔබේ ජනතාව අතර පූර්ණ ලෙස මල් හට ගෙන ඔබේ අධිරාජ්යයට යහපතක් බවට පත් විය. මන්ද එතැන් සිට රෝමයේ බලය විශිෂ්ට ලෙස වර්ධනය වූ බැවිනි. සතුටට කරුණක් නම්, ඔබ දැන් ඔහුගේ අනුප්රාප්තිකයා වන අතර, ඔගස්ටස් සමග ආරම්භ වී අධිරාජ්යය සමග වර්ධනය වූ දර්ශනය ආරක්ෂා කරන්නේ නම් ඔබ ඔබේ පුතා (කොමෝඩස්) සමග ඔබ නොකඩව එසේම පවතිනු ඇත. අනෙකුත් ලබ්ධීන් සමග ඔබේ මුතුන් මිත්තන් එයට ගරු කළ අතර, අධිරාජ්යය ඉතා උදාර ලෙස ආරම්භ වූ අවස්ථාවේ අපගේ විශ්වාසය යහපත සඳහා වූ බවට ඇති ලොකුම සාක්ෂිය මෙයයි: ඔගස්ටස්ගේ පාලන සමයේ සිට, කිසිදු ව්යසනයක් විසින් අධිරාජ්යය ජයගනු ලැබුවේ නැත. එහෙමුත් සියල්ල විශිෂ්ට සහ මහිමශ්රීයෙන් පවතියි. සැම යාච්ඤාවකටම පිළිතුරු එයයි.
සියලුම අධිරාජ්යවරුන් අතරින්, දුෂ්ට උපදේශකයින් කරණකොටගෙන අපගේ ඉගැන්වීම්වලට පහර දීමට පෙලඹවූයේ නීරෝ සහ ඩොමීෂියන් පමණකි. එසේ ඔවුන්ගෙන් කිතුනුවන්ට බොරු චෝදනා කිරීමේ අසාධාරණ ක්රියාකාරීත්මය පැනනැගුණි. එහෙමුත් ඔවුන්ගේ නොදැනුවත්කම ඔබේ භක්තිවන්ත පියවරුන් විසින් නිවැරදි කරන ලදී. ඔවුහු අපට විරුද්ධව නව පියවර ගැනීමට එඩිතර වූ සියල්ලන්ට නිතිපතා ලිඛිතව අවවාද කළහ. නිදසුනක් වශයෙන්, ඔබේ සීයා හේඩ්රියන් බොහෝ දෙනෙකුට සහ විශේෂයෙන් ආසියාවේ ආණ්ඩුකාර ෆන්ඩනස් පළාත් ආණ්ඩුකාරවරයා වෙත ලිපි ලිවීය. එසේම ඔබ ඔබේ පියා (ඇන්ටෝනිනස් පයස්) සමග ලෝකයේ ආණ්ඩුවට එකතුව සිටියදී (ඇන්ටෝනිනස් පියුස්ල්, අපට එරෙහිව නව පියවර නොගන්නා ලෙසට ඔහු නගරවලට ලියා යැවීය. මේවා අතර ලැරිසා, තෙසලෝනිකය, ඇතැන්ස් සහ සියලුම ග්රීක ජාතිකයින්ට ලියූ ලිපි ඇත. මේ කාරණය සම්බන්ධයෙන් ඔබට ඔවුන් දැරූ මතයට සමාන මතයක් ඇති බැවින්, සහ වඩාත් මානව අනුකම්පාවකින් සහ දාර්ශනික ප්රඥාවකින් යුක්තව, අප ඔබෙන් ඉල්ලා සිටින සියල්ල ඔබ කරන බව අපට ඒත්තු ගොස් ඇත.
මෙම කොටස ඉහත සඳහන් කරන ලද නිබන්ධනයෙන් උපුටා දක්වා ඇත. Extracts නම් කෘතියෙහි, එම කතුවරයාම පැරණි ගිවිසුමේ පිළිගත් ලේඛන ලැයිස්තුවක් සමගින් ඔහුගේ පෙරවදන ආරම්භ කරන්නේය. එය මෙහි සඳහන් කළ යුතුය:
මෙලිටෝ විසින් ඔහුගේ සහෝදරයා වන ඔනෙසිමස් වෙත, සුබ පැතුම් එවමි. ඔබට බොහෝ විට අවශ්ය වූ දේවවචනය සඳහා ඔබේ උද්යෝගයෙන් ගැලවුම්කරුවාණන් වහන්සේ සහ අපගේ සියලු ඇදහිල්ල සම්බන්ධයෙන් ව්යවස්ථාවෙන් සහ අනාගතවක්තෘවරුන්ගෙන් උපුටාගත් කරුණු මෙන්ම පුරාණ පොත්පත්වලින්, විශේෂයෙන් ඒවායේ අංක සහ පිළිවෙල පිළිබඳ නිවැරදි තොරතුරු ඔබට ගෙන එමි. ඇදහිල්ල, දේවවචනය සහ ඔබගේ සදාකාලික ගැලවීම පිළිබඳ ඔබගේ ඇති උද්යෝගය නිසා මම ඔබ වෙනුවෙන් මේ දේ සිදු කිරීමට උනන්දුවෙන් සිටියෙමි. ඉතින් මා නැඟෙනහිර දෙසට ගොස් මේ සියල්ල ප්රකාශ කරන ලද සිදු වූ ස්ථානයට ළඟා වූ විට, මම පැරණි ගිවිසුමේ පොත් ගැන නිවැරදි තොරතුරු ලබා ගතිමි. ඒවා මම දැන් ඔබ වෙත එවමි:
මෝසෙස්ගේ පොත් පහ: උත්පත්ති, නික්මයාම, ගණන් කථාව, ලෙවී කථාව, ද්විතීය කථාව
යෝෂුවා (නූන්ගේ පුත්රයා), විනිශ්චයකාරයාගේ පොත, රූත් රාජාවලිය (පොත් හතරක්), ලේකම් (පොත් දෙකක්) දාවිත්ගේ ගීතාවලිය
හිතෝපදේශ සලමොන්ගේ (ප්රඥාව),
දේශනාකාරයා, සලමොන්ගේ ගීතිකා, යෝබ්
අනාගතවක්තෘවරුන්: යෙසායා, යෙරෙමියා, තනි පොතක ඇති දොළොස්දෙනා, දානියෙල්, එසකියෙල්, එස්රා.
මම මේවායින් කොටස් උපුටාගෙන පොත් හයකට සම්පාදනය කළෙමි.
අපොලිනේරියස්, මුසේනස්, ටේෂියන්
27. මෙලිටෝ දක්වා කරුණු එසේය. අපොලිනේරියස්ගේ බොහෝ ලේඛන සංරක්ෂණය කර ඇති අතර, ඒවායින් පහත සඳහන් දෑ අප වෙත ළඟා වී ඇත:
ඉහත නම් කර ඇති (මාකස් අවුරේලියස්) අධිරාජයා වෙත ලේඛනයක්, Against the Greeks (ග්රීකයන්ට එරෙහිව) (පොත් පහක්); On Truth (සත්යය පිළිබඳ) (පොත් දෙකක්); Against the Jews (යුදෙව්වන්ට එරෙහිව) (පොත් දෙකක්), සහ ෆ්රිජියන් මිථ්යාදෘෂ්ටියට එරෙහිව ඔහුගේ ලේඛන, මොන්ටානස් සහ ඔහුගේ ව්යාජ අනාගතවක්තෘවරියන් දැනටමත් ඔවුන්ගේ දෝෂයට ගිලා බැසීම නිසා නවෝත්පාදනයක් මතු වීම ආරම්භ විය.
28. කලින් සඳහන් කළ මුසානස්, ඊනියා එන්ක්රේටයිට්ස්ගේ මිථ්යාදෘෂ්ටියට වැටී ගිය සමහර කිතුනුවන්ට ඉතා ප්රශංසනීය නිබන්ධනයක් ලිවීය. එය තවමත් අප අතර ඇත. එම මිථ්යාදෘෂ්ටිය එවකට පැළ වීමට පටන් ගෙන වැරදි ධර්ම නියාමක මගින් දූෂණය කරමින් අමුතු ආකාරයේ ජීවයක් ලබා දුන්නේය.
29. ටේෂියන් මෙම දෝෂයේ නිර්මාතෘවරයා බව කියනු ලැබේ. ඔහු මා මෙයට පෙර සඳහන් කළ අපූරු ජස්ටින්ගේ ගෝලයෙකු විය. ඉරනේයස් මේ බව ඔහුගේ Against Heresies, 1 වන පොතේ සඳහන් කරයි:
සැටනිනස්ගෙන් සහ මාසියොන්ගෙන් පැළ ලෙස මතු වී, ඊනියා එන්ක්රේටයිට්ස්වරු (Encratites) බ්රහ්මචර්යාව දේශනා කළේය. එසේ දෙවියන් වහන්සේගේ මුල් මැවීම අවලංගු කරමින් ඔහු මනුෂ්යත්වයේ පරම්පරාව සඳහා පිරිමින් සහ ගැහැනුන් සෑදූ උන් වහන්සේ අනියම් මාර්ගයෙන් හෙළා දකිති. ඔවුහු සියලු දේ සෑදූ දෙවියන් වහන්සේට අකෘතඥ වී කරමින් සහ පළමුව මැවූ මිනිසාගේ ගැලවීම ප්රතික්ෂේප කරමින් ඔවුහු “සජීවී” දේවල් ලෙස හැඳින්වූ දෙයින්ද වැළකී සිටියහ. එක්තරා ටේෂියන් නමැත්තෙකු විසින් මෙම අපහාසය ප්රථම වරට හඳුන්වා දෙන ලදුව ඔවුහු මෑතකදී මෙම නව්යකරණය සිදු කළහ. ඔහු ජස්ටින්ගේ ශිෂ්යයෙකු වූ අතර, ඔහු සමග සිටින තාක් කල් ඔහු මෙවැනි කිසිවක් ඉදිරිපත් නොකළේය. එහෙත්, ජස්ටින්ගේ වේදසාක්ෂික මරණයෙන් පසුව, ඔහු සභාවෙන් ඉවත් වී, ගුරුවරයෙකු වීමට සහ අන් අයට වඩා උසස් වීමේ අදහසින් වර්ධනය විය. ඔහු ඔහුගේම සන්නාමයේ ඉගැන්වීම් සිදු කළේය. වැලන්ටයින්ගේ අනුගාමිකයින් මෙන් අදෘශ්යමාන යුගවල කථා ගෙතීම සහ මාසියොන් සහ සැටනියස් සිදු කළාක් මෙන් විවාහය නරක දෙයක් සහ එය වේශ්යාකම ලෙස හෙළාදැක්කේය. ඔහු ආදම්ට ගැලවීම ප්රතික්ෂේප කරමින් තමාගේම තර්ක ඉදිරිපත් කළේය.
මෙය ඉරනේයස් එකල ලිවීය. එහෙත් ටික කාලයකට පසු සෙවෙරස් නම් මිනිසෙක් මෙම මිථ්යාදෘෂ්ටිය තවදුරටත් වැඩිදියුණු කළේය. එම හේතුව නිසා එයට අයත් මිනිස්සු ඔහුගේ නමින් සෙවරියන්වරුන් ලෙස හඳුන්වනු ලබති. ඔවුහු ව්යවස්ථාව, අනාගතවක්තෘවරුන් සහ ශුභාරංචි භාවිත කරන නමුත් ඒවා ඔවුන්ගේම ආකාරයෙන් අර්ථකථනය කරති. එහෙත් ඔවුහු ප්රේරිත පාවුල්ගේ ලිපි ප්රතික්ෂේප කරමින් ඔහුට අපහාස කරති. එසේම අපෝස්තුළුවරුන්ගේ ක්රියා පොත පවා ප්රතික්ෂේප කරති. ඔවුන්ගේ හිටපු නායක ටේෂියන් කෙසේ හෝ ශුභාරංචි එකතුවක් නිර්මාණය කර, එය Diatessaron34 (ඩයටෙස්රන්) ලෙස හැඳින්වූයේය. එය සමහර ස්ථානවල තවමත් පවතී. අපෝස්තුළුවරයාගේ සමහර වචන නිවැරදි කිරීමට මෙන් ඒවායෙහි ශෛලිය වෙනස් කිරීමට ඔහු එඩිතර වූ බව ඔවුහු පවසති.
ඔහු ලේඛන විශාල ප්රමාණයක් අප වෙත තබා ගොස් ඇති අතර, ඒවායින් වඩාත් ජනප්රිය වන්නේ Against the Greeks (ග්රීකයින්ට එරෙහිව) පොත වන අතර, එහි ඔහු ප්රාථමික කරුණු ගැන සාකච්ඡා කරන අතර, මෝසෙස් සහ හෙබ්රෙව් අනාගතවක්තෘවරුන් ග්රීකයන් අතර ප්රචාරය වූ සියල්ලන්ටම පෙර සිටි බව පෙන්වයි. මෙය ඔහුගේ ලේඛනවලින් ඉතාම හොඳ සහ වඩාත්ම ප්රයෝජනවත් පොත වන බව පෙනේ.
සිරියානු ජාතික බාර්ඩෙසේන්ස්
30. එම පාලන සමයේදීම මෙසපොතේමියාවේ මිථ්යාදෘෂ්ටීන් පැතිරෙමින් සමෘද්ධිමත් වූ අතර, ඉතා දක්ෂ සිරියානු වාග් විද්යාඥයෙකු වූ බාර්ඩෙසේන්ස් මාසියොනයිට්ස් සහ අනෙකුත් විවිධ ධර්මනියාමකවල නායකයින්ට එරෙහිව සංවාද ලියූ අතර, තවත් බොහෝ කෘතීන්ද රචනා කළේය. දේවවචනය සම්බන්ධ බලවත් පිළිතුරු දෙන්නෙකු ලෙස ඔහු දැන සිටි අය, ඔහුගේ සංවාද සිරියැක් භාෂාවෙන් ග්රීක භාෂාවට පරිවර්තනය කළහ. එම කාලයේ පීඩාව තිබූ බැවින් ඒවා අතර ඔහු ඇන්ටෝනියස් සමග කළ ඉතා ඵලදායී සංවාදයක් වන Concerning Fate (ඉරණම සම්බන්ධව) පොත සහ ඔහු විසින් ලියන ලද තවත් බොහෝ කෘතීන්ද ඇත. ඔහු මුලින් වැලන්ටිනියානුවෙකු වූ නමුත් පසුව ඔහු මෙම ගුරුකුලය ප්රතික්ෂේප කර එහි වූ බොහෝ මනඃකල්පිතයන් ප්රතික්ෂේප කළේ ඔහු ඕතඩොක්ස්වාදියෙකු (සාධම්මිකවාදියෙකු) වී ඇතැයි සිතමිනි. කෙසේ වෙතත්, ඇත්ත වශයෙන්ම, ඔහු තම පැරණි මිථ්යාදෘෂ්ටියේ අපිරිසිදුකම මුළුමනින්ම අතුගා දැමුවේ නැත.
මෙම කාලයේදී, රෝමයෙහි රදගුරු සෝටර් මිය ගියේය.
ඇදහිල්ල ආරක්ෂා කරන්නන් සහ එයට අපහාස කරන්නන්
සභා ඉතිහාසය (Church History) පිළිබඳ මෙම පොත අභ්යන්තරව බහුවිධ මිත්යාදෘෂ්ටියට ප්රතික්රියා කරන අතරතුර බාහිරව සභාවේ සහ රජයේ සබඳතා අලුත්වැඩියා කිරීමට උත්සාහ කිරීමේදී දෙවන පරම්පරාවේ පියවරුන් විසින් දියත් කළ යුතු ද්විත්ව ව්යාපාරය පිළිබඳ විශිෂ්ට මූලාශ්ර පොතපත ඉදිරිපත් කරයි. එය රෝම අධිරාජ්යයන්ට වඩා අඩු නොවන මට්ටමේ අයට නොපැකිළව කිතුනු දහම පිළිබඳ ඔවුන්ගේ පිළිතුරුවලින් ආමන්ත්රණය කිරීමට ආනුභාව ලත් කිහිප දෙනෙකු විසින් නිර්භීතව ලුහුබැඳ ගිය පෙරමුණු දෙකේ යුද්ධයකි. මුල්කාලීන භක්තිසංරක්ෂණවේදීන් (ග්රීක apologia නැතිනම් “defense” පිළිතුරු දීම) ලෙස හඳුන්වනු ලැබූ, ක්වාඩ්රේටස්, ඇරිස්ටයිඩ්ස්, ජස්ටින් සහ මෙලිටෝ වැනි බුද්ධිමත්තු – විශාල වශයෙන් තිබූ පෞද්ගලික අවදානමක් ගැනීමෙන් – ඔවුන්ගේ පූර්වගාමීන් කිතුනුවන් දඩයම් කිරීමේ පෙර රජයේ ප්රතිපත්තිය වෙනස් කළ ආකාරය අධිරාජ්යයන්ට මතක් කර දුන්හ. ඔවුන් අපට මතක් කර දෙන පරිදි, කිතුනු පීඩාවන් එක් දිගුකාලීන, සියල්ලම ඇතුළත්, අධිරාජ්යය පුරා පැතිරුණු ත්රාසජනක කතාන්දරයක් නොව, තෝරාගත් ප්රදේශවල අයට වධහිංසා පමුණුවන ලද දේශීයකරණය වූ මෙන්ම නොකඩවා නොපැවතුණු ප්රස්තුතයක් විය.
මේ කාලයේ වැඩිපුරම දුක් වින්දේ ක්රිස්තියානි නායකත්වයයි. එය සමහර විට අනෙක් අයට දෘශ්යමාන සලකුණු ලෙස වන්නට ඇත: අන්තියෝකියේ ඉග්නේෂස් නමැත්තෙක්, ස්මර්ණාහි පොලිකාප්, වේදසාක්ෂික ජස්ටින් නමැත්තෙක්. බිහිසුණු මරණයක් හමුවේ ඉග්නේෂස්ගේ නිර්භීත අධිෂ්ඨානය සහ පොලිකාප්ගේ සන්සුන් උදාරත්වය ආදිය මෙම අපෝස්තලික පියවරුන් සැමවිටම ආලෝකවත් කර ඇත. එසේම යුසේබියස් ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් ඍජුව ඔහුගේ මූලාශ්ර උපුටා දක්වමින් ඉතා විශිෂ්ට කර්යක් සිදු කළේය.
පළමු ශතවර්ෂයේදී සිදු වූවාක් මෙන් ක්රිස්තියානීන්ට චෝදනා කළ අය වූයේ අධිරාජ්යවරුන් නොවේය. එහෙත් ඒ ප්රාදේශීය තනි පුද්ගලයෙකු හෝ කණ්ඩායමකි, පළාත් ආණ්ඩුකාරයෙකු හෝ, අප දකින පරිදි, මිථ්යාදෘෂ්ටික පූජකවරුන්ය. යුසේබියස් මෙම කොටසෙහිදී ඔහුගේ මූලාශ්ර හොඳින් තෝරාගත් අතර, අධිරාජ්යයෙහි ආඥාවල උපුටා දක්වන නිවැරදි භාෂාව (ipsissima verba) සහ විවිධ භක්තිසංරක්ෂණවේදීන්ගේ විවරණ පොත්ද ඒ සම්බන්ධයෙන් සාක්ෂි දරයි.
මේ අතර, සභාව (හෝ ඊට සම්බන්ධ) දේ ඇතුළත මිථ්යාදෘෂ්ටිය පැන නැගී ඒවා නිකාවලට බෙදී ගොස් ඇති අතර, නිකායන් තුළ නිකායන් ලෙසින් අසංඛ්යාත නම්වලින් පුරසාරම් දොඩමින් ව්යාප්ත වී ඇත. ඥානවාදය පමණක් ප්රතිසංවිධානය කිරීමේ ඉගැන්වීම්වල උමතු විකාරයක් ලෙස රෝම අධිරාජ්යයේ සමමුහුර්ත දේශගුණය තුළ සමෘද්ධිමත් විය. එවැනි වැරදි ඉගැන්වීම් මෙම යුගයේ සභා ලේඛකයින් – හෝ ඔවුන්ට පසුව යුසේබියස් – අවුලුවාලීම නතර කළේ නැත. එවැන්නකට එරෙහි වීම සඳහා ඔවුන්ගේ නියමය වූයේ ඉරේනියස්ගේ තර්කයේ වෙනස්කම් ඇති කිරීමයි. එසේ ඥානවාදයේ සැඟවුණු සංකල්ප හෝ මොන්ටානිස්වාදයේ අධික ප්රකාශයන් වෙනුවට අපෝස්තලික සම්ප්රදායේ සභා අතර ප්රසිද්ධියේ ප්රකාශ කරන ලද ඉගැන්වීම් ඕතඩොක්ස්වාදය සහතික කරන බව දැක්වීමයි.
මිථ්යාදෘෂ්ටික ගුරුකුල ආරම්භ කිරීමට පෙර පරම්පරා කිහිපයක් තුළම පදනමක් නැති සංසන්දනය කළ නොහැකි තරම් දෝෂයක් ක්රියාත්මක වූ බවක් පෙනෙන්නට තිබුණි. කෙසේ වෙතත් යුසේබියස්, එවැනි මිථ්යා ධර්මවල අභියෝගවලින් සභාවට සිදු වූ එක් වැදගත් ප්රතිලාභයක් ගැන සඳහන් කිරීමට අසමත් විය: එනම් එය ක්රිස්තියානි චින්තකයින්ට ආධිපත්යධාරී සම්මත (කැනොනිකරණය වූ) ශුද්ධලියවිල්ල සහ එහි ස්ථාවර සම්ප්රදායට එකඟ වීමට, එය අර්ථකථනයේදී ඒකත්වයේ සම්ප්රදායක් ඇති කිරීමට සහ සභාවේ ධර්ම නියාමකයන් වඩාත් නිරවද්යතාවයෙන් හා ගැඹුරු දේවධර්මයකින් යුක්තව ඉගැන්වීමට හා ප්රකාශ කිරීමට ඔවුන්ට බල කරන ලදී.
සභා ඉතිහාසය 4 වන පොත මගින් ආවරණය කරන ලද කාල පරිච්ඡේදය තුළ යහපත් අධිරාජ්යයන් පස් දෙනාගෙන් හතර දෙනෙක්ම පාලනය කළහ. එය ආරම්භ වන්නේ ට්රාජන්ගේ (98-117) පසුකාලීන පාලන සමයේදී සහ ඊජිප්තුව, සිරේනිය සහ මෙසපොතේමියාවේ ඇති වූ දෙවන යුදෙව් යුද්ධයේදීය (115-117). එය ඔහු තමා සිලිසියාවේදී ආඝාතයකින් මරණයට පත් වීමට මොහොතකට පෙර යටත් කර ගත්තේය.
හේඩ්රියන් (117-138), ඔහුගේ දරුකමට හදාගත් පුත්රයා සහ ඔහුගේ අනුප්රාප්තිකයා වූ අතර, උස, සංස්කෘතික, ආකර්ශනීය චරිතයක් වූ අතර රැවුල වවා ගැනීමට තීරණය කළ අයෙකි. එය බොහෝ පසුකාලීන අධිරාජ්යයන් සඳහා නව විලාසිතාවක් සකස් කළේය. ඔහු තුන්වන යුදෙව් යුද්ධය (බා-කොක්බා කැරැල්ල 132-135) මැඩපැවැත්වීය. එය අවසන් වූයේ යෙරුසලමෙන් යුදෙව්වන් ඉවත් කර එය ඒලියා කැපිටොලිනා යනුවෙන් නම් කර අන්යජාතික නගරයක් ලෙස නැවත ගොඩනැගීමෙනි. ආසියාවේ ආණ්ඩුකාර ෆන්ඩනස් වෙත හේඩ්රියන්ගේ නැවත ලියූ ලේඛනය (125 පමණ) මගින් ක්රිස්තියානීන් සම්බන්ධයෙන් ට්රාජන්ගේ මධ්යස්ථ ප්රතිපත්තිය දිගටම පවත්වාගෙන යනු ලැබිණි: ඔවුන්ගේ ආගම නීති විරෝධී වූ නමුත් නීති විරෝධී ක්රම මගින් ඔවුන් සොයා යාම නොකළ යුතු විය. ක්වාඩ්රේට්ස් මුල්ම ක්රිස්තියානි භක්තිසංරක්ෂණ ලේඛනය ඉදිරිපත් කළේ ඔහුටය. ජයග්රහණය වෙනුවට තහවුරු කිරීම අවධාරණය කරමින්, හේඩ්රියන් ට්රාජන් විසින් යටත් කරගත් සමහර මායිම්වලින් පසුබැස ගිය නමුත්, පවුරු සහ බලකොටු කරණකොටගෙන අධිරාජ්යයේ ශක්තිමත් ආරක්ෂා සහිත තත්වයක් පවත්වාගෙන ගියේය. ඔහු බොහෝ සංචාරයන් කළ අතර, අවශ්ය ප්රතිසංස්කරණ හඳුන්වා දුන්නේය. එසේම තමා හේඩ්රියානස් ඔගස්ටස් ලෙස හඳුන්වා දෙමින් රෝමයේ පළමුවන අධිරාජ්යයා අනුකරණය කරමින් ඔහු අබිබවා යාමට උත්සාහ කළේය. 138දී ඔහුට වේදනාකාරී අසනීපයක් ඇති විය.
හේඩ්රියන්ගේ දරුකමට හදාගත් පුත්රයා සහ අනුප්රාප්තිකයා වූ ඇන්ටෝනිනස් පයස් (138-161), පොදු වැඩ සහ සමාජ සුබසාධනය තුළින් සාමය, සමෘද්ධිය සහ ප්රගතිය සහිත පාලනයක් ගෙන ගියේය. ඇරිස්ටයිඩස් හොඳ හේතුවක් ඇතුව මෙම අධිරාජ්යයාට භක්තිසංරක්ෂණයේ පිළිතුරු දීමක් ඉදිරිපත් කළේය. ඇන්ටෝනිනස් ආකර්ශනීය පෞරුෂයක් සහිත තැනැත්තෙකු වූ බැවින්, ඔහුට සියලුම යහපත් ගුණයක්ම ඇති බව පවසන ලදී. එය ඔහුගේ ලතින් නාමය වන පයුස් මගින් සංකේතවත් කරයි. එහි අර්ථය “යුතුකම් ඉටු කරන, අවංක, ගුණවත්” යන්නයි. ඔහුගේ උසිගැන්වීම මත නොවුවත්, මහලු පොලිකාප්, ස්මර්ණාවෙහි රදගුරුතුමා, සමර්ණාවේ ක්රීඩාංගණයකදී වේදසාක්ෂිකයෙකු ලෙස මරණයට පත් කරන ලදී. (යුසේබියස් එය මීළඟ අධිරාජ්යයා යටතේ සඳහන් කරයි.
ඇන්ටෝනිනස්ගේ හදාගත් පුත්රයා සහ අනුප්රාප්තිකයා වූ මාකස් අවුරේලියස් (161-180), ලුසියස් වේරස් 169 මිය යන තුරුම ඔහු හා සමග පාලනය කළේය. උතුම් චරිතයක් ඇති සහ ස්ටොයික් දාර්ශනිකයෙකු වූ මාකස් අවුරේලියස් ජනප්රිය Meditations රචනා කළේය. මාකස් අවුරේලියස් ඔහුගේ පරිපාලනයේ වැඩි කාලයක් ගත කළේ ඔහු අඩුවෙන්ම කැමති වූ දේ සිදු කරමිනි: එනම් ඩැනියුබ් දේශසීමාවේ තම හමුදාවන්ට අණ දීමයි. එයට හේතු වූයේ ජර්මානුවන් අධිරාජ්යයේ මායිම් දිගේ නොසන්සුන්ව පැමිණෙමින් සිටි නිසාය.
ඔහුගේ ස්ටොයික්වාදය මධ්යයේදී පවා, ඔහු ක්රිස්තියානි ධර්මයට නීත්යනුකූල තත්වයක් දුන්නේ හෝ එය ඉවසුවේ හෝ නැත. එසේම ශ්රේෂ්ඨ භක්තිසංරක්ෂණවේදියෙකු වූ ජස්ටින් රෝමයේදී වේදසාක්ෂිකයෙකු ලෙස ඝාතනය කරන ලදී (c. 165). ඒ අතරතුර සාර්දිස්හි මෙලිටෝ නැගෙනහිර කිතුනුවන්ට කරන පීඩාවන්ට එරෙහිව ඔහුට පෙත්සමක් ඉදිරිපත් කළේය.